Αιχμές του Ιρανού προέδρου κατά του πρωθυπουργού του Ισραήλ.

Αιχμές κατά  του Μπενιαμίν Νετανιάχου άφησε ο πρόεδρος του Ιράν, Μασούντ Πεζεσκιάν.

Ο Πεζεσκιάν ανέφερε ότι ο Ντόναλντ Τραμπ, ο οποίος «στην πρόσφατη ομιλία του μας είχε απαγορεύσει να κάνουμε πολλά πράγματα»,  πλέον «τα αναγνώρισε όλα ως δικαιώματα του λαού και του έθνους».

Παράλληλα, ο Πεζεσκιάν δήλωσε ότι παγωμένα ιρανικά κεφάλαια ύψους 6 δισ. δολαρίων, τα οποία βρίσκονται στο Κατάρ, θα επιστραφούν στην Τεχεράνη στο πλαίσιο της διαδικασίας για τον τερματισμό του πολέμου.

Πώς έγραψε τον «Ηγεμόνα» και γιατί επέλεξε να παρουσιάσει την πολιτική χωρίς εξιδανικεύσεις

Στις 21 Ιουνίου 1527 πέθανε στη γενέτειρά του, τη Φλωρεντία, ο Νικολό Μακιαβέλι, πολιτικός στοχαστής, διπλωμάτης και συγγραφέας της Αναγέννησης.

Ο Μακιαβέλι συνέδεσε το όνομά του με τον «Ηγεμόνα», το μικρό σε έκταση έργο του, που έμελλε να επηρεάσει βαθιά τη νεότερη πολιτική σκέψη και τον τρόπο με τον οποίο προσεγγίζεται και ασκείται η εξουσία. Σε αυτό εξέταζε πώς ένας κυβερνήτης αποκτά, διατηρεί και ενισχύει την κυριαρχία του, περιγράφοντας την πολιτική ως ένα πεδίο συμφερόντων, φόβου, συμμαχιών, προπαγάνδας και δύναμης.

Το όνομά του έγινε συνώνυμο της πολιτικής σκοπιμότητας και της αδίστακτης επιδίωξης του αποτελέσματος. Ο όρος «μακιαβελισμός» χρησιμοποιείται σήμερα για να περιγράψει μια ψυχρή, υπολογιστική και χειριστική συμπεριφορά.

 Η πολιτική χωρίς εξιδανικεύσεις

Ο Μακιαβέλι επιχείρησε να απομακρύνει την πολιτική από τον κόσμο των ιδανικών διακηρύξεων και να την εξετάσει μέσα από τις πράξεις των ανθρώπων, τις συγκρούσεις, τους φόβους, τις φιλοδοξίες και τις μεταβολές της τύχης.

«Όπως είναι γνωστό, ο Ηγεμόνας ξεκινά απότομα και θέτει λιτά, στα μικρά και αιχμηρά κεφάλαια τα οποία αποτελούν το έργο, τα ερωτήματα που απασχολούν τον συγγραφέα του. Από τη σκοπιά αυτή ο ρυθμός του βιβλίου αναπαράγει στο χαρτί τον απότομο χαρακτήρα, τη βιαιότητα και την ωμότητα που έχουν οι πολιτικές πράξεις στην πραγματικότητα».

Το 1498 ανέλαβε καθήκοντα στη διοίκηση της Φλωρεντινής Δημοκρατίας. Για περίπου δεκατέσσερα χρόνια βρέθηκε κοντά στα κέντρα λήψης των αποφάσεων, συμμετείχε σε διπλωματικές αποστολές και γνώρισε από κοντά ηγεμόνες, στρατιωτικούς και πολιτικούς παράγοντες της εποχής του.

Η εμπειρία αυτή καθόρισε τη σκέψη του. Η πολιτική, όπως την είχε βιώσει ο ίδιος, δε λειτουργούσε σύμφωνα με τους κανόνες μιας αφηρημένης ηθικής τάξης. Κρινόταν μέσα σε συνθήκες αβεβαιότητας, κινδύνου και διαρκούς μεταβολής.

Η «σιωπή» του Μακιαβέλι

Ο Γεράσιμος Βώκος σημείωνε ότι ο Μακιαβέλι απομακρύνθηκε συνειδητά από την παράδοση των πολιτικών πραγματειών, οι οποίες ξεκινούσαν από έναν ιδανικό ορισμό του κράτους ή από τις σχέσεις του ανθρώπου με τη φύση και τον Θεό:

«Με την τεχνική του ο Μακιαβέλι αποκρούει σιωπηλά την παράδοση, που έχει στρογγυλοκαθήσει στην περιοχή της πολιτικής θεωρίας, παράδοση σύμφωνα με την οποία ο πολιτικός λόγος για να έχει ισχύ και κύρος πρέπει να θεωρεί τα πολιτικά πράγματα αφ’ υψηλού.

»Οι πολιτικές πραγματείες της εποχής όντως φροντίζουν να τοποθετήσουν ευθύς εξαρχής τις σχέσεις του ηγεμόνα με τους υπηκόους του στο γενικό και φιλήσυχο τοπίο των σχέσεων του ανθρώπου με τους ομοίους του, τη Φύση ή τον Θεό. Εξασφαλίζεται έτσι το ευρύ και χαλαρό πλαίσιο μέσα στο οποίο πρέπει να εξελιχθεί η ορθή και πρέπουσα άσκηση της πολιτικής και, κατά συνέπεια, δίδεται στη θεωρία η ευχέρεια να ελέγξει τις πράξεις της πολιτικής εξουσίας.

»Ακόμη, οι παραδοσιακές πολιτικές πραγματείες ξεκινούσαν συνήθως με έναν ευρύ ορισμό του κράτους ή της κοινωνίας και καλούσαν τον ηγεμόνα να στρέψει το βλέμμα του σ’ αυτόν και να πράξει σύμφωνα με τις επιταγές του.

»Όλα αυτά ο Μακιαβέλι τα αγνοεί σκοπίμως. Αρνείται να εξετάσει την προέλευση και τη σκοπιμότητα του κράτους, όπως αρνείται να συγκρίνει τα διάφορα πολιτεύματα για να προκρίνει το καλύτερο ή να προτείνει ένα καινούργιο. Αδιαφορεί προκλητικά, τέλος, για τη νομιμότητα ή την παρανομία ορισμένων μορφών άσκησης της εξουσίας».

Ανηθικότητα ή ρεαλιστική αποτύπωση της πολιτικής;

Ακριβώς αυτή του η «σιωπή» απέναντι στα παραδοσιακά ερωτήματα της πολιτικής θεωρίας, θεωρήθηκε από πολλούς απόδειξη κυνισμού ή ακόμη και ανηθικότητας. Ο Γεράσιμος Βώκος, όμως, σημειώνει ότι η σιωπή αυτή αποτελούσε μέθοδο. Ο Μακιαβέλι απομάκρυνε σκοπίμως το ιδεατό σκηνικό, ώστε να φανεί καθαρότερα η πραγματική λειτουργία της εξουσίας:

«Η σιωπή του Μακιαβέλι ως προς τα προβλήματα που πραγματεύονται συνήθως οι πολιτικές θεωρίες είναι, κατά πάσα πιθανότητα, η αιτία στην οποία πρέπει να χρεωθεί η κακή φήμη που συνοδεύει το όνομά του. Ας είναι. Γιατί η ίδια αυτή σιωπή, καθώς βυθίζει στο σκοτάδι το ειδυλλιακό τοπίο της παραδοσιακής πολιτικής θεωρίας, σχεδιάζει με αδρές γραμμές την πραγματικότητα της πολιτικής.

Η θέαση της εξουσίας από χαμηλά

Ο Μακιαβέλι δεν ήταν ηγεμόνας. Δεν παρατηρούσε την πολιτική από τον θρόνο, αλλά από τη θέση του γραμματέα, του διπλωμάτη και, αργότερα, του ανθρώπου που είχε απομακρυνθεί από την εξουσία.

Στην αφιέρωση του «Ηγεμόνα» προς τον Λορέντζο των Μεδίκων, εξηγούσε ότι η χαμηλή κοινωνική και πολιτική θέση του δεν τον εμπόδιζε να κατανοήσει τους κυβερνήτες. Αντίθετα, μπορούσε να του προσφέρει την κατάλληλη απόσταση για να τους παρατηρήσει.

«Όπως αυτοί που σχεδιάζουν τοπία στέκονται χαμηλά στην πεδιάδα για να ατενίσουν την όψη των βουνών και των κορυφών, ενώ σκαρφαλώνουν εκεί ψηλά για να δουν τι γίνεται χαμηλά, με τον ίδιο τρόπο, για να γνωρίσεις καλά τη φύση του λαού αρμόζει να είσαι ηγεμόνας και για τη φύση των ηγεμόνων να ανήκεις στον λαό». 

Η πτώση και η εξορία

Το 1512, με την επιστροφή των Μεδίκων στην εξουσία, η Φλωρεντινή Δημοκρατία κατέρρευσε και ο Μακιαβέλι έχασε τη θέση του. Την επόμενη χρονιά κατηγορήθηκε για συμμετοχή σε συνωμοσία, φυλακίστηκε και βασανίστηκε.

Όταν αφέθηκε ελεύθερος, αποσύρθηκε στο κτήμα του έξω από τη Φλωρεντία. Μακριά από την πολιτική ζωή, βρέθηκε αντιμέτωπος με την οικονομική δυσχέρεια, την πλήξη και την αγωνία ότι δε θα επέστρεφε ποτέ στα δημόσια πράγματα.

Τη ζωή του εκεί περιέγραψε σε επιστολή που έστειλε το 1513 στον φίλο του και διπλωμάτη Φραντσέσκο Βεττόρι. Το πρωί πήγαινε στο δάσος, συναναστρεφόταν τους ξυλοκόπους και διάβαζε Δάντη και Πετράρχη. Μετά το μεσημέρι κατέληγε στο πανδοχείο, όπου έπαιζε τάβλι και φιλονικούσε με τους ανθρώπους του χωριού.

Σχολιάζοντας με αυτοσαρκασμό την καθημερινότητά του, έγραφε:

«Σ’ αυτή τη βρωμιά είμαι αναγκασμένος να βυθιστώ για να εμποδίσω το μυαλό μου να μουχλιάσει εντελώς. Έτσι χαλαρώνω από την κακία της Τύχης εναντίον μου, σχεδόν ευχαριστημένος που με έριξε τόσο χαμηλά και περίεργος να δω αν τελικά θα κοκκινίσει». 

Η γέννηση του «Ηγεμόνα»

Όταν έπεφτε το βράδυ, ο Μακιαβέλι επέστρεφε στο σπίτι, έβγαζε τα λερωμένα καθημερινά του ρούχα, φορούσε επίσημα ενδύματα και αποσυρόταν στο γραφείο του για να μελετήσει τα έργα των αρχαίων συγγραφέων. Ο ίδιος περιέγραφε μεταφορικά αυτή τη μελέτη ως συνομιλία με τους ανθρώπους της αρχαιότητας. Από τη μελέτη και την καταγραφή των συμπερασμάτων του προέκυψε ο «Ηγεμόνας»:

«Κι επειδή, όπως το λέγει ο Δάντης, δεν υπάρχει επιστήμη αν δεν συγκρατήσουμε αυτό που καταλάβαμε, σημείωσα από τις συζητήσεις που είχα μαζί τους ό,τι πίστευα πως είναι βασικό και συνέθεσα ένα μικρό βιβλίο, τον Ηγεμόνα, όπου εξετάζω, όσο το μπορώ καλύτερα, τα προβλήματα που θέτει ένα τέτοιο θέμα».

Ο Μακιαβέλι έζησε τα τελευταία χρόνια της ζωής του προσπαθώντας να επιστρέψει στην ενεργό πολιτική. Ανέλαβε ορισμένες μικρότερες αποστολές και συνέχισε να γράφει, χωρίς όμως να ανακτήσει τη θέση και την επιρροή που είχε στη Φλωρεντινή Δημοκρατία.

Πέθανε στις 21 Ιουνίου 1527, λίγες εβδομάδες μετά τη νέα εκδίωξη των Μεδίκων και την αποκατάσταση της Δημοκρατίας στη Φλωρεντία. Η ζωή του τελείωσε με πολιτική απογοήτευση. Το έργο του, όμως, μόλις άρχιζε τη μακρά ιστορική διαδρομή του.

Παρά τα εκατομμύρια εγγράφων που δόθηκαν στη δημοσιότητα για τον Τζέφρι Έπσταϊν, παραμένουν κενά, διαγραφές και αναπάντητα ερωτήματα

Μια πρώτη ματιά στα περισσότερα από 3 εκατομμύρια έγγραφα που δόθηκαν στη δημοσιότητα για την υπόθεση του καταδικασμένου μαστροπού και παιδοβιαστή Τζέφρι Έπσταϊν θα μπορούσε να δημιουργήσει την εντύπωση ότι το κοινό έχει πλέον πρόσβαση σε όλο το διαθέσιμο υλικό. Ωστόσο, όσο ερευνητές, δημοσιογράφοι και μέλη του Κογκρέσου εξετάζουν το αρχείο, τόσο περισσότερα ερωτήματα προκύπτουν για όσα δεν περιλαμβάνονται σε αυτό.

Το αμερικανικό Υπουργείο Δικαιοσύνης υποστηρίζει ότι δημοσιοποίησε όλα τα έγγραφα που προβλέπει ο νόμος περί διαφάνειας των λεγόμενων αρχείων Έπσταϊν. Παρ’ όλα αυτά, παραμένει αναπάντητο το ερώτημα τι ακριβώς περιέχουν τα περίπου 3 εκατομμύρια επιπλέον έγγραφα που είχαν συγκεντρώσει οι αρχές κατά τη διάρκεια των ερευνών αλλά δεν δόθηκαν στη δημοσιότητα.

Τα κρυμμένα στοιχεία που προκαλούν ερωτήματα

Ένα από τα πρώτα ζητήματα που προκάλεσαν αντιδράσεις αφορά τον τρόπο με τον οποίο έχουν αφαιρεθεί ονόματα και στοιχεία από τα έγγραφα. Ο νόμος επιτρέπει περιορισμένες λογοκρισίες, κυρίως για την προστασία των θυμάτων, όμως σε αρκετές περιπτώσεις έχουν καλυφθεί τα στοιχεία γνωστών προσώπων χωρίς να είναι σαφές γιατί κρίθηκε απαραίτητο.

Το Υπουργείο Δικαιοσύνης των ΗΠΑ έχει λογοκρίνει μια φωτογραφία του Στιβ Μπάνον στα αρχεία Έπσταϊν. Υπουργείο Δικαιοσύνης των ΗΠΑ.

Χαρακτηριστική ήταν και η περίπτωση του περίφημου email του 2002 που έφερε την υπογραφή «Με αγάπη, Μελάνια». Τα στοιχεία των εμπλεκομένων είχαν αρχικά διαγραφεί, πριν η Μελάνια Τραμπ αναγνωρίσει δημόσια ότι είχε ανταλλάξει αλληλογραφία με τη Γκισλέιν Μάξγουελ, υποστηρίζοντας ότι επρόκειτο για ασήμαντη κοινωνική επικοινωνία.

Μάλιστα, μετά από ερωτήσεις του CBS News προς το Υπουργείο Δικαιοσύνης, ορισμένα από τα ονόματα και τα στοιχεία που είχαν αποκρυφθεί αφαιρέθηκαν αθόρυβα, αποκαλύπτοντας μεταξύ άλλων το όνομα του πρώην Βρετανού διπλωμάτη Πίτερ Μάντελσον.

Πηγή: CBS

Το μεγάλο κενό στα email

Παρότι δημοσιοποιήθηκαν εκατοντάδες χιλιάδες ηλεκτρονικά μηνύματα του Έπσταϊν, σχεδόν όλο το υλικό προέρχεται από λογαριασμό Gmail που χρησιμοποιούσε μετά την αποφυλάκισή του το 2008.

Αντίθετα, δεν υπάρχουν σχεδόν καθόλου μηνύματα από παλαιότερους λογαριασμούς του, οι οποίοι κάλυπταν κρίσιμες περιόδους της δραστηριότητάς του. Μεταξύ αυτών βρίσκεται και ο λογαριασμός Αυτή η διεύθυνση ηλεκτρονικού ταχυδρομείου προστατεύεται από τους αυτοματισμούς αποστολέων ανεπιθύμητων μηνυμάτων. Χρειάζεται να ενεργοποιήσετε τη JavaScript για να μπορέσετε να τη δείτε., από τον οποίο είναι γνωστό ότι υπήρχαν χιλιάδες email που είχαν διαρρεύσει στο παρελθόν μέσω κυβερνοεπιθέσεων.

Παράλληλα, στα αρχεία περιλαμβάνονται στιγμιότυπα από τα εισερχόμενα ενός ακόμη λογαριασμού, του Αυτή η διεύθυνση ηλεκτρονικού ταχυδρομείου προστατεύεται από τους αυτοματισμούς αποστολέων ανεπιθύμητων μηνυμάτων. Χρειάζεται να ενεργοποιήσετε τη JavaScript για να μπορέσετε να τη δείτε., γεγονός που δείχνει ότι οι αρχές είχαν πρόσβαση σε αυτόν. Ωστόσο, μόνο ελάχιστα από τα πραγματικά μηνύματα δημοσιοποιήθηκαν.

Συνημμένα αρχεία που δεν εμφανίζονται πουθενά

Σε πολλά email γίνεται αναφορά σε συνημμένα έγγραφα, τα οποία όμως δεν βρίσκονται στο δημοσιοποιημένο υλικό.

Σε μία περίπτωση εργαζόμενος του Έπσταϊν είχε αποστείλει αρχείο με πλήρη καταγραφή των όπλων που βρίσκονταν στο ράντσο του στο Νέο Μεξικό, συμπεριλαμβανομένων των σειριακών αριθμών τους. Παρά την αναφορά στο σχετικό email, το έγγραφο δεν εντοπίζεται στο αρχείο που δόθηκε στη δημοσιότητα.

Το πρόβλημα γίνεται ακόμη μεγαλύτερο επειδή το Υπουργείο Δικαιοσύνης αντικατέστησε τις αρχικές ονομασίες των αρχείων με δικό του σύστημα αρίθμησης, καθιστώντας σχεδόν αδύνατη τη σύνδεση ενός email με τα συνημμένα που το συνόδευαν.

Η άγνωστη συνέχεια της έρευνας της DEA

Ανάμεσα στα έγγραφα που δόθηκαν στη δημοσιότητα περιλαμβάνεται μια έκθεση 69 σελίδων που συνδέει τον Έπσταϊν και ακόμη 14 άτομα με έρευνα της αμερικανικής υπηρεσίας δίωξης ναρκωτικών (DEA) για πιθανό ξέπλυμα χρήματος που σχετιζόταν με διακίνηση ναρκωτικών.

Ωστόσο, κανένα άλλο έγγραφο από αυτή την έρευνα δεν έχει δημοσιοποιηθεί. Δεν υπάρχουν αναφορές πρακτόρων, οικονομικές αναλύσεις ή εσωτερική αλληλογραφία που θα μπορούσαν να φωτίσουν τι ακριβώς ερευνούσαν οι αρχές και πού κατέληξαν.

Ο Τζέφρι Έπσταϊν, δεξιά, και η πρώτη σελίδα υπομνήματος της Υπηρεσίας Δίωξης Ναρκωτικών των ΗΠΑ (DEA) από το 2015, στο οποίο περιλαμβάνεται μεταξύ των 15 ατόμων που είχαν τεθεί στο στόχαστρο έρευνας.

Έγγραφα που εξακολουθούν να λείπουν

Το CBS News διασταύρωσε τα έγγραφα που δόθηκαν στη δημοσιότητα με τους καταλόγους υλικού που είχαν παραδοθεί στη Γκισλέιν Μάξγουελ στο πλαίσιο της ποινικής της δίκης και εντόπισε σημαντικές ασυμφωνίες. Σύμφωνα με την έρευνα του δικτύου, χιλιάδες έγγραφα που καταγράφονται στους επίσημους καταλόγους δεν μπορούν να βρεθούν στο δημόσιο αρχείο των φακέλων Έπσταϊν.

Η ανάλυση έδειξε ότι περισσότερο από το 70% των περίπου 5.000 εγγράφων που περιλαμβάνονταν στους συγκεκριμένους καταλόγους απουσιάζει από το υλικό που δημοσιοποιήθηκε. Από την πλευρά του, το Υπουργείο Δικαιοσύνης υποστηρίζει ότι μεγάλο μέρος αυτών των εγγράφων ενδέχεται να είχε χαρακτηριστεί διπλότυπο και, για τον λόγο αυτό, να μην συμπεριλήφθηκε στην τελική δημοσίευση.

Τα αρχεία Έπσταϊν περιλαμβάνουν αυτές τις φωτογραφίες που σχετίζονται με τον Τζόζεφ Άλβαρες, γνωστό και ως «Gypsy Gita», Πηγή: CBS

Το κενό γύρω από τα «ραντεβού για μασάζ»

Ένα ακόμη στοιχείο που λείπει αφορά τις επικοινωνίες για τον προγραμματισμό μασάζ, τα οποία σύμφωνα με τις δικαστικές έρευνες αποτελούσαν βασικό μέρος του τρόπου με τον οποίο ο Έπσταϊν προσέγγιζε και εκμεταλλευόταν νεαρές γυναίκες και ανήλικα κορίτσια.

Οι ερευνητές είχαν εντοπίσει εκατοντάδες σχετικά μηνύματα όταν ερεύνησαν το σπίτι του στο Παλμ Μπιτς το 2005. Παρ’ όλα αυτά, ελάχιστες αντίστοιχες επικοινωνίες εμφανίζονται στα αρχεία που καλύπτουν τα χρόνια μετά την αποφυλάκισή του το 2009.

Μερικές από τις σημειώσεις που περιλαμβάνονται στα αρχεία Έπσταϊν σχετικά με τον προγραμματισμό συνεδριών μασάζ. Υπουργείο Δικαιοσύνης των ΗΠΑ / Τα ονόματα και οι αριθμοί τηλεφώνου έχουν αφαιρεθεί από το CBS News, Πηγή: CBS News

Καμία συνομιλία από το Signal

Παρά τις μαρτυρίες ότι ο Έπσταϊν προτιμούσε συχνά την κρυπτογραφημένη εφαρμογή Signal για τις επικοινωνίες του, κανένα σχετικό μήνυμα δεν περιλαμβάνεται στο υλικό που δημοσιοποιήθηκε.

Παραμένει άγνωστο αν οι αρχές δεν κατάφεραν ποτέ να αποκτήσουν πρόσβαση σε αυτές τις συνομιλίες ή αν υπάρχουν αλλά δεν δημοσιοποιήθηκαν.

Τα βίντεο της φυλακής που δεν δόθηκαν στη δημοσιότητα

Εσωτερικά έγγραφα αποκαλύπτουν ότι οι ομοσπονδιακές αρχές διέθεταν υλικό από 147 κάμερες ασφαλείας της φυλακής του Μανχάταν για το χρονικό διάστημα πριν και μετά τον θάνατο του Έπσταϊν.

Παρά το γεγονός ότι οι αναφορές αυτές περιλαμβάνονται στο αρχείο, τα ίδια τα βίντεο δεν έχουν δημοσιοποιηθεί. Επίσης απουσιάζει οπτικό υλικό από τη νύχτα του Ιουλίου 2019 κατά την οποία ο Έπσταϊν φέρεται να είχε επιχειρήσει για πρώτη φορά να αυτοκτονήσει.

Νέες πιέσεις για πλήρη δημοσιοποίηση

Οι αμφιβολίες γύρω από τις λογοκρισίες και τα ελλείποντα έγγραφα έχουν ήδη οδηγήσει σε νέες δικαστικές και πολιτικές πρωτοβουλίες. Δημοσιογράφοι και μέλη του Κογκρέσου ζητούν να δοθούν στη δημοσιότητα οι αιτιολογήσεις για κάθε διαγραφή στοιχείων, ενώ η Επιτροπή Εποπτείας της Βουλής επιδιώκει να εξετάσει τον τρόπο με τον οποίο έγινε η επιλογή των εγγράφων που τελικά δημοσιεύθηκαν.

Έτσι, παρά τον τεράστιο όγκο υλικού που έχει ήδη αποκαλυφθεί, η υπόθεση απέχει ακόμη από το να θεωρηθεί πλήρως διαφωτισμένη. Για πολλούς, τα πιο ενδιαφέροντα στοιχεία ίσως βρίσκονται όχι σε όσα δημοσιοποιήθηκαν, αλλά σε όσα εξακολουθούν να λείπουν.

Πριν από τις τράπεζες, γυναικεία μοναστήρια στη Βιέννη διαχειρίζονταν κεφάλαια, χορηγούσαν δάνεια και στήριζαν την οικονομία της πόλης

Πολύ πριν εμφανιστούν οι τράπεζες με τη μορφή που τις γνωρίζουμε σήμερα, οι κάτοικοι των ευρωπαϊκών πόλεων είχαν ήδη αναπτύξει τρόπους δανεισμού, επένδυσης και εξασφάλισης σταθερού εισοδήματος. Στον ύστερο Μεσαίωνα, συμφωνίες που αντάλλασσαν εφάπαξ ποσά με τακτικές πληρωμές αποτελούσαν βασικό εργαλείο χρηματοδότησης και στήριζαν σημαντικό μέρος της οικονομικής ζωής πόλεων όπως η Βιέννη.

Σύμφωνα με την Άννα Μόλναρ, ερευνήτρια της οικονομικής ιστορίας της ύστερης μεσαιωνικής Κεντρικής Ευρώπης, σε άρθρο της στο The Conversation, οι συμφωνίες αυτές είχαν αποκτήσει τέτοια σημασία ώστε σε πόλεις όπως η Βιέννη αποτελούσαν έναν από τους βασικούς μηχανισμούς χρηματοδότησης της τοπικής οικονομίας, σε μια εποχή όπου δεν υπήρχαν ακόμη οργανωμένα τραπεζικά ιδρύματα.

Ακόμη πιο εντυπωσιακό είναι το γεγονός ότι ανάμεσα στους βασικούς παράγοντες αυτού του συστήματος δεν βρίσκονταν μόνο έμποροι, γαιοκτήμονες ή εύπορες οικογένειες. Σημαντικό ρόλο διαδραμάτισαν και οι γυναικείες μοναστικές κοινότητες, οι οποίες σταδιακά εξελίχθηκαν σε από τους πιο αξιόπιστους δανειστές της πόλης.

Πηγή: english-heritage.org.uk

Οι λεγόμενες πρόσοδοι λάμβαναν διάφορες μορφές, ανάλογα με τις ανάγκες των συμβαλλομένων. Η βασική τους αρχή ήταν απλή: ένας ιδιώτης ή ένας θεσμός κατέβαλλε ένα ποσό και εξασφάλιζε μελλοντικές περιοδικές πληρωμές, οι οποίες συνδέονταν συνήθως με ακίνητα ή δημόσια έσοδα.

Η μορφή που κυριαρχούσε στη μεσαιωνική Βιέννη ήταν η διηνεκής πρόσοδος. Ο κάτοχός της αποκτούσε δικαίωμα σε ένα σταθερό ετήσιο εισόδημα χωρίς προκαθορισμένη λήξη, ενώ μπορούσε να μεταβιβάσει ή να πουλήσει το σχετικό δικαίωμα σε τρίτους.

Παράλληλα λειτουργούσαν και οι ισόβιες πρόσοδοι, οι οποίες εξασφάλιζαν εισόδημα για όσο διάστημα ζούσε ο δικαιούχος. Αυτές χρησιμοποιούνταν συχνά ως μέσο οικονομικής προστασίας στα γηρατειά αλλά και ως εργαλείο διαχείρισης οικογενειακής περιουσίας. Την ίδια περίοδο, οι δημοτικές αρχές εξέδιδαν δημόσιες προσόδους για να αντλούν κεφάλαια, δεσμευόμενες να καταβάλλουν μελλοντικές πληρωμές που καλύπτονταν από τα έσοδα της πόλης.

Οι γυναίκες στο επίκεντρο της αγοράς πίστωσης

Η εικόνα που προκύπτει από τα αρχεία της Βιέννης ανατρέπει αρκετές σύγχρονες αντιλήψεις για τον οικονομικό ρόλο των γυναικών στον Μεσαίωνα. Σε περισσότερα από 2.000 συμβόλαια προσόδων που καταγράφηκαν στα μητρώα ακινήτων της πόλης μεταξύ 1360 και 1450, οι γυναίκες εμφανίζονται συστηματικά ως ενεργοί συμμετέχοντες στις συναλλαγές.

Άλλοτε δανείζονταν χρήματα και άλλοτε παρείχαν οι ίδιες πίστωση. Οι παντρεμένες γυναίκες συμμετείχαν στη διαχείριση της οικογενειακής περιουσίας, οι χήρες αναλάμβαναν τη διαχείριση και επανεπένδυση των περιουσιακών τους στοιχείων, ενώ ορισμένες δραστηριοποιούνταν αυτόνομα ως οικονομικοί παράγοντες.

Η παρουσία τους δεν αποτελούσε εξαίρεση αλλά αναπόσπαστο κομμάτι της καθημερινής λειτουργίας της αγοράς.

Πηγή: english-heritage.org.uk

Από τις ιδιώτισσες στα μοναστήρια

Καθώς προχωρούσε ο 15ος αιώνας, η εικόνα αυτή άρχισε να μεταβάλλεται. Οι μεμονωμένες γυναίκες εμφανίζονται όλο και λιγότερο συχνά στις συναλλαγές προσόδων, ενώ αυξάνεται η παρουσία των γυναικείων μοναστηριών ως οργανωμένων χρηματοδοτών.

Η εξέλιξη αυτή συνδέεται και με τις ευρύτερες αλλαγές που σημειώθηκαν στη Βιέννη. Μετά το 1420, η εβραϊκή κοινότητα της πόλης, η οποία αποτελούσε για μεγάλο χρονικό διάστημα βασική πηγή δανεισμού, εκδιώχθηκε. Η αποχώρησή της δημιούργησε κενό στην αγορά πίστωσης και άνοιξε τον δρόμο για νέους παρόχους χρηματοδότησης.

Τα γυναικεία μοναστήρια αξιοποίησαν αυτή τη συγκυρία και ενίσχυσαν σημαντικά τη δανειοδοτική τους δραστηριότητα, εξελισσόμενα σε κεντρικούς παράγοντες της αστικής οικονομίας.

Πώς οι μοναχές έγιναν σημαντικοί δανειστές

Οι μοναστικές κοινότητες διέθεταν σημαντικούς πόρους που προέρχονταν από προίκες, δωρεές, κληροδοτήματα και έσοδα από ακίνητα. Με αυτά τα κεφάλαια χρηματοδοτούσαν δάνεια και συμβόλαια προσόδων, συχνά για μεγάλα χρονικά διαστήματα.

Παράλληλα, φρόντιζαν να κατανέμουν τον κίνδυνο δανείζοντας χρήματα σε πολλούς διαφορετικούς οφειλέτες. Οι διαχειριστές των μοναστηριών παρακολουθούσαν τις πληρωμές, συντόνιζαν τις συμφωνίες και διατηρούσαν τη φήμη των ιδρυμάτων τους ως αξιόπιστων συνεργατών.

Σε μια εποχή όπου η εμπιστοσύνη αποτελούσε τη βάση κάθε οικονομικής συναλλαγής, αυτή η αξιοπιστία είχε καθοριστική σημασία.

Δάνεια για κάθε ανάγκη

Τα μοναστήρια δεν απευθύνονταν σε μια συγκεκριμένη κοινωνική ομάδα. Στα αρχεία της Βιέννης εμφανίζονται ως δανειστές νοικοκυριών, τεχνιτών, αριστοκρατών αλλά και θεσμικών φορέων.

Τα κεφάλαια χρησιμοποιούνταν για αγορές ακινήτων, αποπληρωμή παλαιότερων χρεών, κάλυψη οικογενειακών αναγκών ή χρηματοδότηση νέων επενδύσεων. Με αυτόν τον τρόπο, οι μοναστικές κοινότητες ενσωματώθηκαν πλήρως στην οικονομική ζωή της πόλης.

Η έρευνα δείχνει ότι η οικονομική επιρροή των γυναικών δεν περιορίστηκε με το πέρασμα του χρόνου αλλά μετασχηματίστηκε. Ενώ οι μεμονωμένες γυναίκες εμφανίζονται λιγότερο συχνά στα αρχεία, η παρουσία τους συνεχίζεται μέσα από συλλογικές και θεσμικές δομές όπως τα μοναστήρια, τα οποία διαχειρίζονταν σημαντικά κεφάλαια και διαδραμάτιζαν κρίσιμο ρόλο στη λειτουργία της αγοράς.

Η περίπτωση της μεσαιωνικής Βιέννης αποτελεί ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα του τρόπου με τον οποίο μια οικονομία μπορεί να προσαρμόζεται όταν αλλάζουν οι πηγές χρηματοδότησης. Και, όπως επισημαίνει η Μόλναρ, δείχνει ότι η εμπιστοσύνη, η ευελιξία και η συμμετοχή διαφορετικών κοινωνικών ομάδων παραμένουν διαχρονικά στοιχεία κάθε ανθεκτικού οικονομικού συστήματος.

*Κεντρική Φωτογραφία: Μοναχές στη μεσαιωνική Αγγλία, Πηγή: english-heritage.org.uk