ΗΣου Τίλεϊ ήταν 35 ετών και εργαζόταν σε μια υπηρεσία εύρεσης εργασίας στο Λονδίνο όταν έβγαλε τα ρούχα της και επέτρεψε στον Βρετανό ζωγράφο Λούσιαν Φρόιντ να τη ζωγραφίσει γυμνή.
Την Τετάρτη, ένα από τα τέσσερα γυμνά πορτρέτα που δημιούργησε ο Φρόιντ με μοντέλο την Τίλεϊ πωλήθηκε στον οίκο Sotheby’s του Λονδίνου έναντι 39 εκατομμυρίων δολαρίων, καταγράφοντας την τρίτη υψηλότερη τιμή που έχει επιτευχθεί ποτέ σε δημοπρασία για έργο του καλλιτέχνη.
«Η Μόνα Λίζα δεν ήταν ζωντανή όταν έγινε διάσημη. Εγώ όμως είμαι», σχολίασε η Τίλεϊ αναφερόμενη στο ενδιαφέρον που εξακολουθεί να συγκεντρώνει το έργο «Sleeping by the Lion Carpet» («Κοιμισμένη δίπλα στο χαλί με το λιοντάρι»), το οποίο φιλοτεχνήθηκε το 1995-1996.
Πώς φτιάχτηκαν οι πίνακες της Τίλεϊ
Ο Φρόιντ, εγγονός του διάσημου ψυχαναλυτή Σίγκμουντ Φρόιντ, ήταν τότε 70 ετών και ήδη μια θρυλική μορφή στους καλλιτεχνικούς κύκλους του Λονδίνου. Είχε γίνει γνωστός για τα οδυνηρά ειλικρινή πορτρέτα φίλων, εραστών και γνωστών του, συχνά γυμνών. Όταν της ζήτησε για πρώτη φορά, το 1992, να ποζάρει για εκείνον, η Τίλεϊ ένιωθε μάλλον συνηθισμένη σε σύγκριση με τον διάσημο ζωγράφο. Μια ανύπαντρη γυναίκα, σχεδόν με τα μισά του χρόνια, που εργαζόταν ως προϊστάμενη σε κέντρο απασχόλησης και παράλληλα έκανε νυχτοκάματα ως ταμίας στο λονδρέζικο νυχτερινό κέντρο Taboo, που ανήκε σε κάποιον φίλο της.
Ο φίλος αυτός, όμως, ήταν ο καλλιτέχνης περφόρμανς Λι Μπάουερι, ο οποίος είχε ήδη ποζάρει για τον Φρόιντ. Πίστευε ότι η Τίλεϊ θα αποτελούσε εξαιρετικό μοντέλο, επειδή ήταν αξιόπιστη και τολμηρή, όπως λέει η ίδια. Εκείνος ήταν που τους γνώρισε. Σήμερα, στα 69 της χρόνια, η Τίλεϊ θυμάται ακόμη την πρώτη τους συνάντηση, σε γεύμα στο River Cafe του Λονδίνου. «Ένιωθα το βλέμμα του να με διαπερνά σε όλη τη διάρκεια του γεύματος», λέει. Δέχτηκε να ποζάρει επειδή, όπως παραδέχεται, «ήταν αστείος και μας πήγαινε σε ωραία εστιατόρια». Μετά τη λήξη της πρωινής βάρδιας της πήγαινε στο ατελιέ του. Κάθε πίνακας απαιτούσε περίπου εννέα μήνες για να ολοκληρωθεί. Όταν τελείωσε ο πρώτος, άλλαξαν τον τρόπο εργασίας τους. Η Τίλεϊ αναπροσάρμοσε το ωράριό της ώστε να ποζάρει κατά τη διάρκεια της ημέρας, επιτρέποντας στον Φρόιντ να τη ζωγραφίζει στο φυσικό φως, το οποίο προτιμούσαν και οι δύο. Ο ζωγράφος την πλήρωσε αρχικά με 20 λίρες ημερησίως, ποσό που αντιστοιχούσε τότε περίπου σε 35 δολάρια. Αργότερα αύξησε την αμοιβή στις 33 λίρες, δηλαδή περίπου 50 δολάρια.
Η ίδια το έκανε περισσότερο για διασκέδαση και από περιέργεια. Δεν είχε την παραμικρή ιδέα πόσο πολύτιμα θα γίνονταν κάποτε τα πορτρέτα της. «Υπολογίζω ότι η αξία μου φτάνει περίπου τα 100 εκατομμύρια λίρες», λέει. Στην πραγματικότητα, τα έργα στα οποία απεικονίζεται έχουν μεταπωληθεί σε δημοπρασίες έναντι περίπου 129 εκατομμυρίων δολαρίων συνολικά, συμπεριλαμβανομένου και του «Lion Carpet».
Οι προσωπογραφίες της σταθμός στο είδος για τον 20ο αιώνα
Σήμερα, η καλλιτεχνική συνεργασία τους θεωρείται μία από τις μεγάλες κατακτήσεις της προσωπογραφίας του 20ού αιώνα. Οι τέσσερις μνημειακών διαστάσεων πίνακες του Φρόιντ, στους οποίους η Τίλεϊ απεικονίζεται γυμνή να κάθεται, να κοιμάται ή να είναι ξαπλωμένη στο πάτωμα του ατελιέ του, έχουν εκτεθεί σε μουσεία και αποτελούν αντικείμενο πόθου συλλεκτών σε ολόκληρο τον κόσμο. Οι κριτικοί έχουν περιγράψει το πληθωρικό και ευάλωτο σώμα της με όρους που παραπέμπουν στη γλυπτική και την αρχιτεκτονική. Το «Sleeping by the Lion Carpet» αποτέλεσε το τελευταίο και κορυφαίο έργο της συγκεκριμένης ενότητας πορτρέτων, γεγονός που ίσως εξηγεί και την τιμή των 39 εκατομμυρίων δολαρίων που πέτυχε στη δημοπρασία, σύμφωνα με τον δημοπράτη Όλιβερ Μπάρκερ. Ο πίνακας έχει παρουσιαστεί σε πολυάριθμες εκθέσεις αφιερωμένες στον Φρόιντ. Ο κριτικός τέχνης Μάρτιν Γκέιφορντ έγραψε ότι το έργο «ξεπερνά τους «Λουόμενους» του Κουρμπέ και άλλα παρόμοια έργα του παρελθόντος ως προς την επιβλητικότητα της φυσικής παρουσίας που αποπνέει». Ο Sotheby’s είχε εκτιμήσει ότι η τιμή πώλησής του θα κυμαινόταν μεταξύ 33 και 46 εκατομμυρίων δολαρίων.
Ο καμβάς, με ύψος σχεδόν δυόμισι μέτρα, ξεπέρασε την τιμή των 33,6 εκατομμυρίων δολαρίων που είχε καταβάλει το 2008 ο Ρώσος δισεκατομμυριούχος Ρομάν Αμπράμοβιτς για το συγγενικό έργο «Benefits Supervisor Sleeping» του 1995. Ωστόσο, η πώληση της Τετάρτης εξακολουθεί να υπολείπεται του ποσού των 56,2 εκατομμυρίων δολαρίων που κατέβαλε αγοραστής το 2015 για το «Benefits Supervisor Resting», επίσης με μοντέλο την Τίλεϊ και φιλοτεχνημένο το 1994. Το απόλυτο ρεκόρ για έργο του Φρόιντ παραμένουν τα 86,3 εκατομμύρια δολάρια που κατέβαλε ο αγοραστής του έργου «Large Interior, W11 (από τον Watteau)», το οποίο δημιουργήθηκε μεταξύ 1981 και 1983 και πωλήθηκε πριν από τέσσερα χρόνια από τους διαχειριστές της περιουσίας του συνιδρυτή της Microsoft, Πολ Άλεν.
Η σχέση της με το σώμα της και τις απεικονίσεις του
Η Τίλεϊ, πλέον συνταξιούχος, ζει στο Σεντ Λέοναρντς-ον-Σι, μια παραθαλάσσια λουτρόπολη περίπου 110 χιλιόμετρα νοτιοανατολικά του Λονδίνου. Στον ελεύθερο χρόνο της ασχολείται με την κηπουρική και πηγαίνει συχνά στον κινηματογράφο. Την Τετάρτη παρακολούθησε τη δημοπρασία μέσω ζωντανής διαδικτυακής μετάδοσης, κατά τη διάρκεια ενός δείπνου στον καλλιτεχνικό χώρο Hastings Contemporary, όπου είχε προσκληθεί να μιλήσει για τον Φρόιντ.
Η Τίλεϊ απόλαυσε τον ρόλο της ως μίας από τις σημαντικότερες μούσες του καλλιτέχνη, ιδιαίτερα επειδή, όπως λέει, δεν υπήρξε ποτέ η παραμικρή ερωτική ένταση ανάμεσά τους. «Ευτυχώς», σχολιάζει, για αυτή η καθαρά επαγγελματική και φιλική σχέση είναι που την έκανε να νιώθει αρκετά άνετα ώστε να αφήνει τον Φρόιντ να καθορίζει τις στάσεις του σώματός της. «Μερικές φορές αποκοιμιόμουν στ’ αλήθεια και αισθανόμουν ένα χέρι να μετακινεί το στήθος μου στη θέση που ήθελε», θυμάται. Δεν την ενοχλούσε, λέει, επειδή ένιωθε πως στα μάτια του αποτελούσε ένα έργο τέχνης.
Η πρώτη φορά που είδε τον εαυτό της ολοκληρωμένο πάνω στον καμβά δεν ήταν εύκολη εμπειρία. Δεν αγαπούσε ιδιαίτερα το σώμα της. «Μου φάνηκα σχεδόν τερατώδης», λέει. Κάποτε, σε μια έκθεση της Whitechapel Gallery όπου παρουσιαζόταν ένα από τα πορτρέτα της, ένιωσε άβολα όταν άκουσε έναν επισκέπτη να ισχυρίζεται ότι ο Φρόιντ θα πρέπει να μισούσε τις γυναίκες, εξαιτίας του αμείλικτου τρόπου με τον οποίο είχε αποδώσει τις πτυχώσεις και τις ατέλειες του σώματός της. «Με αποκάλεσε καημένη χοντρή γυναίκα», θυμάται. Αποφάσισε όμως ότι ο άνδρας αυτός έκανε λάθος.
«Ξέρω ότι δεν είμαι από τις ομορφότερες γυναίκες του κόσμου», λέει και συμπληρώνει: «Όμως υπάρχουν μέρες που βάφομαι λίγο και νιώθω υπέροχα». Αισθάνθηκε ακόμη καλύτερα καθώς τα πορτρέτα του Φρόιντ άρχιζαν να αποκτούν ολοένα μεγαλύτερη αναγνώριση. Με τα χρόνια έχει δεχθεί ακόμη και επικοινωνίες από ανθρώπους που είχαν ποζάρει για τον Ζαν-Μισέλ Μπασκιά και άλλους μεγάλους καλλιτέχνες, ζητώντας τη συμβουλή της για το πώς να διαχειριστούν τη δημόσια έκθεση και την κριτική που συνοδεύει τον κόσμο της τέχνης. Η ίδια τους συμβουλεύει «να το αντιμετωπίζουν με ψυχραιμία». Τους προειδοποιεί επίσης να μην περιμένουν δικαιώματα από τις μεταπωλήσεις των έργων. Οι μούσες δε δικαιούνται τίποτα.
Κανένας συλλέκτης δεν την έχει προσκαλέσει ποτέ να δει τα πορτρέτα της από κοντά στις ιδιωτικές του συλλογές, λέει η ίδια — ούτε καν ο δισεκατομμυριούχος Τζο Λιούις, ο οποίος πούλησε το «Lion Carpet». Ωστόσο, ενόψει της δημοπρασίας της Τετάρτης, ο Sotheby’s την κάλεσε να επισκεφθεί το έργο στα γραφεία του στην Bond Street. Στη συνέχεια της ζήτησαν αν θα ήταν διατεθειμένη να ποζάρει ξανά μπροστά του, αυτή τη φορά ντυμένη, δίπλα σε αντίγραφο του αυθεντικού χαλιού που είχε αγοράσει ο Φρόιντ από αγορά της Portobello Road.
Η Τίλεϊ δέχτηκε. Τη διασκέδασε ιδιαίτερα το γεγονός ότι, έπειτα από τόσα χρόνια, της δινόταν η ευκαιρία να ξαναζήσει για λίγο τον ρόλο της.
