Παρά την de facto διαίρεση, το κράτος λειτουργεί ως ένα πολύπλοκο μωσαϊκό οντοτήτων και συμφερόντων, ενώ οι άνθρωποι παραμένουν συνδεδεμένοι με βαθιούς δεσμούς.
Για έναν εξωτερικό παρατηρητή, η Λιβύη είναι ένας χάρτης κατακερματισμένων δικαιοδοσιών. Ωστόσο, κάτω από την επιφάνεια, ένα μοναδικό, αόρατο νευρικό σύστημα κρατά τα φώτα αναμμένα. Αυτή είναι η απόλυτη ειρωνεία της Λιβύης: αν και το κράτος είναι πολιτικά αποκεφαλισμένο, η οικονομική του καρδιά χτυπά με ρεαλιστική κανονικότητα. Η Λιβύη επιβιώνει μέσα από ένα «λειτουργικό παράδοξο» - που συγκρατείται όχι από πολιτική συναίνεση, αλλά από ένα «τρίποδο ανθεκτικότητας» που υπερβαίνει τις πρώτες γραμμές.
Τρία πόδια για να προχωρήσουμε
Αυτό το κράτος επιβίωσης υποστηρίζεται από τους τρεις πυλώνες: την κεντρική τράπεζα, την Εθνική Εταιρεία Πετρελαίου (NOC) και τη δικαστική εξουσία, και, συλλογικά, αρνούνται να λυγίσουν διατηρώντας παράλληλα την ενότητα.
Η ενοποιημένη κεντρική τράπεζα παραμένει το μοναδικό εθνικό ταμείο της χώρας, όπου εισπράττονται και διανέμονται όλα τα έσοδα από το πετρέλαιο. Το διακύβευμα μιας ολοκληρωτικής κατάρρευσης είναι απλά πολύ υψηλό για να το διακινδυνεύσει οποιαδήποτε παράταξη, καθώς αυτό θα σήμαινε το άμεσο τέλος των δημοσίων μισθών που συντηρούν εκατομμύρια και στις δύο πλευρές του μετώπου. Μετά τον διορισμό του το 2024, ο νέος κυβερνήτης Naji Issa συγκάλεσε με επιτυχία το Διοικητικό Συμβούλιο της Κεντρικής Τράπεζας (CBL) με εκπροσώπους από όλο το πολιτικό χάσμα - ένα σπάνιο κατόρθωμα θεσμικής συμφιλίωσης που δεν είχε παρατηρηθεί για σχεδόν μια δεκαετία.
Η ίδια λογική ισχύει και για την NOC, τον μοναδικό νόμιμο εξαγωγέα πετρελαίου της χώρας, ο οποίος παρέχει περίπου το 97% του συνολικού εισοδήματος της Λιβύης. Ενώ έχουν γίνει πολλαπλές προσπάθειες από αντίπαλες παρατάξεις να ιδρύσουν παράλληλες πετρελαϊκές εταιρείες, αυτές οι προσπάθειες έχουν αποτύχει επανειλημμένα λόγω ενός συνδυασμού εγχώριας τεχνικής αντίστασης και μιας σθεναρής διεθνούς άρνησης να αναγνωριστούν τυχόν πωλήσεις πετρελαίου εκτός της ενοποιημένης δομής με έδρα την Τρίπολη. Το ψήφισμα 2362 του ΟΗΕ καταδικάζει συγκεκριμένα τις προσπάθειες παράνομης εξαγωγής πετρελαίου από παράλληλα ιδρύματα και επαναλαμβάνει την ανησυχία της διεθνούς κοινότητας για τυχόν δραστηριότητες που θα μπορούσαν να «βλάψουν» την ακεραιότητα και την ενότητα της NOC.
Και το τρίτο και πιο σημαντικό σκέλος του τρίποδου είναι η δικαστική εξουσία, η οποία εξακολουθεί να μιλάει μία μόνο γλώσσα σε όλη την απόσταση που χωρίζει την Τρίπολη από το Τομπρούκ. Παρά την τεράστια πίεση από την τοπική παράταξη στα ανατολικά και δυτικά της χώρας για να τη διασπάσει, γνωρίζουν ότι αν τα δικαστήρια καταρρεύσουν, η ίδια η έννοια του δικαιώματος ιδιοκτησίας εξαφανίζεται, αφήνοντας ακόμη και τους νικητές με τίποτα άλλο παρά καμένη γη. Η εκδήλωση αυτής της «ενότητας» μπορεί να φανεί στην πρόσφατη εκστρατεία κατά της διαφθοράς που ξεκίνησε και διευθύνει ο Γενικός Εισαγγελέας της χώρας στην Τρίπολη, με εντολή του οποίου οι ύποπτοι συλλαμβάνονται όπου κι αν βρίσκονται.
Τον περασμένο Σεπτέμβριο, ο επικεφαλής του τμήματος μάρκετινγκ της Brega, ενός κρατικού μονοπωλίου καυσίμων, συνελήφθη στην Τρίπολη ως ύποπτος για παρεμπόδιση της διανομής καυσίμων (η Λιβύη αντιμετωπίζει συχνές ελλείψεις καυσίμων). Τον Νοέμβριο του 2024, για πρώτη φορά ο Γενικός Εισαγγελέας ανακοίνωσε την καταδίκη λαθρεμπόρων, στις δυτικές και νότιες περιοχές, για λαθρεμπόριο άνω των 1,1 εκατομμυρίων λίτρων ντίζελ. Σε μια άλλη υπόθεση, ο ίδιος Γενικός Εισαγγελέας στην Τρίπολη εξέδωσε εντάλματα σύλληψης για περίπου οκτώ αξιωματούχους τόσο στις ανατολικές όσο και στις δυτικές περιοχές μετά την καταστροφή των πλημμυρών στη Ντέρνα, η οποία σκότωσε χιλιάδες.
Όταν η συστημική βλάβη μετατρέπεται σε σύστημα
Η διεθνής κοινότητα, η οποία συστηματικά δεν διορθώνει τα λάθη της του 2011, έχει γεννήσει ακούσια ένα τέρας, την «γκρίζα ζώνη» - μια κατάσταση νομικού και πολιτικού κενού. Για πάνω από μια δεκαετία, η δυτική και περιφερειακή διπλωματία έχει δώσει προτεραιότητα στη σταθερότητα έναντι μιας οριστικής λύσης, παγιδεύοντας ουσιαστικά τη Λιβύη σε μια κατάσταση μόνιμης μετάβασης.
Ενώ όλοι ζητούν εκλογές ως λύση, σχεδόν όλοι κάνουν το καθήκον τους για να τις αποτρέψουν, και η έλλειψη σαφούς συντάγματος δεν αποτελεί αποτυχία του συστήματος - είναι το ίδιο το σύστημα. Διατηρώντας τη χώρα σε κατάσταση αβεβαιότητας, οι αντίπαλες διοικήσεις στην Τρίπολη και την Ανατολική Μεσόγειο μπορούν να αποφύγουν την ευθύνη των εκλογών, ενώ παράλληλα συνεχίζουν να αξιοποιούν τους ενοποιημένους οικονομικούς πόρους του κράτους.
Ωστόσο, αυτή η ισορροπία αντιμετωπίζει την πιο θανατηφόρα απειλή της. Το τρέχον αδιέξοδο σχετικά με τη συνταγματική δικαιοσύνη - το ίδιο το όργανο που προορίζεται να διαιτητεύσει αυτές τις διαφορές - αποτελεί μια σκόπιμη προσπάθεια να αποσυναρμολογηθεί το τελευταίο σκέλος του τριπόδου.
Τον Ιανουάριο του 2025, η Βουλή των Αντιπροσώπων με έδρα την Ανατολική Ακτή δημιούργησε ένα παράλληλο Ανώτατο Δικαστήριο στη χώρα, παρακάμπτοντας το ήδη δεκαετιών ενιαίο δικαστήριο στην Τρίπολη. Αυτό ώθησε την αποστολή του ΟΗΕ (UNSMIL) να προειδοποιήσει για τους σοβαρούς κινδύνους μιας τέτοιας απόφασης για την ενότητα της χώρας. Χρησιμοποιώντας τα δικαστήρια ως όπλα και αμφισβητώντας τη νομική βάση της Ανώτατης Εθνικής Επιτροπής Εκλογών (HNEC), η πολιτική ελίτ κινείται προς την επισημοποίηση της διάσπασης. Ο κίνδυνος είναι ότι η προσπάθεια της Δύσης να διαχειριστεί αυτό το «αντικατοπτρισμό» έχει φτάσει τελικά σε οριακό σημείο. Εάν η δικαστική εξουσία σπάσει, η «γκρίζα ζώνη» θα καταρρεύσει, και όχι σε ένα νέο κράτος, αλλά σε ένα πλήρες κενό όπου το «παράδοξο λειτουργίας» θα σταματήσει τελικά να λειτουργεί.
Λειτουργεί η εθνική ταυτότητα;
Αν τα θεσμικά σκέλη του τρίποδα υπονομεύονται συστηματικά, αυτό που απομένει είναι η κοινωνική κόλλα - μια ανθεκτική εθνική ταυτότητα που οι αρχιτέκτονες της επέμβασης του ΝΑΤΟ το 2011 δεν κατάφεραν να λάβουν υπόψη. Παρά την de facto διχοτόμηση, ο λιβυκός λαός παραμένει συνδεδεμένος με βαθιούς κοινωνικούς, πολιτιστικούς και οικογενειακούς δεσμούς που αγνοούν τα πολιτικά σύνορα.
Ωστόσο, αυτή η οργανική ενότητα υπονομεύεται συστηματικά από μια υπολογισμένη ξένη συνενοχή και ένα ψηφιακό τοπίο όπου το μίσος και η διχόνοια εξαπλώνονται στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης σαν πυρκαγιά. Οι διεθνείς δυνάμεις έχουν ανακαλύψει ότι μια κατακερματισμένη, ονομαστικά άθικτη Λιβύη είναι πολύ πιο κερδοφόρα από ένα ισχυρό, ενωμένο κράτος.
Είναι ευκολότερο για τους περιφερειακούς και παγκόσμιους παράγοντες να εξασφαλίσουν πρόσβαση σε πόρους και στρατηγικά ερείσματα μέσω της συνεργασίας με «τοπικούς πελάτες» παρά με μια κυρίαρχη κυβέρνηση που λογοδοτεί στο δικό της εκλογικό σώμα. Αυτή η επιλεκτική εμπλοκή προστατεύει τα ξένα συμφέροντα χωρίς το βάρος των πραγματικών ευθυνών οικοδόμησης κράτους.
Ενώ ο κόσμος δίνει λόγια υπέρ της ενότητας της Λιβύης σε υψηλού επιπέδου συνόδους κορυφής στο Παρίσι ή το Βερολίνο, οι ενέργειές τους επί τόπου συχνά διατηρούν τη χώρα σε αδιέξοδο. Ο Γασάν Σαλαμέ, πρώην απεσταλμένος του ΟΗΕ, αποκάλυψε αυτή τη διπλή γλώσσα μετά την αποχώρησή του από τη θέση του, περιγράφοντας πώς «μαχαιρώθηκε πισώπλατα» από τα ίδια τα μέλη του Συμβουλίου Ασφαλείας του ΟΗΕ που ισχυρίζονταν ότι υποστήριζαν την αποστολή του, ενώ ταυτόχρονα τροφοδοτούσαν τη σύγκρουση μέσω των αντιπροσώπων τους. Η τραγωδία είναι ότι ενώ ο λιβυκός λαός αρνείται να αφήσει την ιδέα της χώρας του να πεθάνει, οι ηγέτες του και οι ξένοι προστάτες του είναι απασχολημένοι με το να κατακερματίζουν το σώμα με το πρόσχημα της διαχείρισης της μετάβασης.
Μόνιμη μετάβαση
Εδώ είναι που η UNSMIL έχει γίνει ακούσια μέρος του προβλήματος. Στις αρχές του 2026, η εμμονή του ΟΗΕ με μια «συνταγματική βάση» για τις εκλογές έχει μετατραπεί σε πεδίο δράσης για νομικίστικο κωλυσιεργία. Οι αντίπαλες παρατάξεις έχουν κατακτήσει την τέχνη της οπλοποίησης των διαδικασιών του ΟΗΕ για να διασφαλίσουν ότι, ενώ η «διαδικασία» συνεχίζεται, οι κάλπες παραμένουν άδειες. Για τον κυνικό παρατηρητή, η παρουσία του ΟΗΕ έχει γίνει το οξυγόνο για το αδιέξοδο, παρέχοντας το διπλωματικό κάλυμα που αποτρέπει μια ολοκληρωτική κατάρρευση και προσφέροντας στις ελίτ έναν αέναο, χαμηλού διακυβεύματος «διάλογο» για να κρυφτούν πίσω από αυτόν.
Καθώς η συνταγματική κρίση του 2026 απειλεί να επισημοποιήσει τη διάσπαση, γίνεται σαφές ότι το «αόρατο κράτος» - ο βαθύς, υπόγειος ιστός κοινωνικών και φυλετικών συμμαχιών - είναι το μόνο πράγμα που στέκεται ανάμεσα στη Μεσόγειο και το απόλυτο χάος. Ενώ η πολιτική τάξη στην Τρίπολη και τη Βεγγάζη διεξάγει ένα «νομικό διαζύγιο» στα δικαστήρια, ο λιβυκός λαός συνεχίζει να ζει σε μια ενιαία, αδιαίρετη πραγματικότητα.
Αγνοούν το πιθανό θεσμικό διαζύγιο εξ ανάγκης, βασιζόμενοι στη φυλετική διαμεσολάβηση για την επίλυση διαφορών που η κατακερματισμένη δικαστική εξουσία δεν μπορεί, και χρησιμοποιώντας ένα κοινό κοινωνικό νόμισμα που κανένας πολιτικός δεν μπορεί να υποτιμήσει. Εάν αυτό το αόρατο κράτος τελικά καταρρεύσει υπό την πίεση της ξένης ανάμειξης και της απληστίας των ελίτ, το κενό που θα προκύψει όχι μόνο θα καταπιεί τη Λιβύη, αλλά θα αποσταθεροποιήσει ολόκληρη τη λεκάνη της Μεσογείου.
Η τρέχουσα μόνιμη μετάβαση αποτελεί ένα αριστούργημα στην τέχνη του «μόνιμου προσωρινού», όπου ένα κράτος επιβιώνει όχι χάρη στους θεσμούς του αλλά παρά την κατάρρευσή τους. Βλέπουμε μια κυνική αναπαράσταση του «Ζητήματος της Λιβύης» της δεκαετίας του 1940, όπου οι ξένες δυνάμεις διαχειρίζονται τη στασιμότητα επειδή φοβούνται μια γνήσια λύση.
Ωστόσο, υποτιμούν το κοινωνικό μωσαϊκό της Λιβύης. Είτε πρόκειται για τους νέους στην Τρίπολη που παρακάμπτουν τα σημεία ελέγχου μέσω του ψηφιακού εμπορίου είτε για τις κοινότητες Αμαζίγκ που διεκδικούν τον ρόλο τους στην εθνική ιστορία, η πίεση για ενότητα παραμένει μια δύναμη από κάτω προς τα πάνω. Η Λιβύη παραμένει ένα έθνος που περιμένει να επιστρέψει στην πατρίδα του - όχι σε μια νέα κυβέρνηση, αλλά σε μια κυριαρχία που αντανακλά την ενότητα που ο λαός του δεν έχει ποτέ εγκαταλείψει.
Πηγή: RT
