Κάποτε είχε δηλώσει ότι το σώμα της το χρωστά στα μακαρόνια, όμως, η 91χρονη Ιταλίδα καλλονή γνωρίζει καλά τη σημασία της γυμναστικής.

Η ζωή, οι διώξεις και το έργο ενός ποιητή που μίλησε με μια φωνή βαθιά πολιτική, ανθρώπινη και διαχρονική.

Ναζίμ Χικμέτ πέθανε σαν σήμερα, στις 3 Ιουνίου 1963, στη Μόσχα. Ο τούρκος ποιητής έζησε πολιτικές διώξεις, φυλακίσεις και εξορία και άφησε πίσω του ένα έργο βαθιά πολιτικό και ταυτόχρονα βαθιά ανθρώπινο. Ένα έργο που ξεπέρασε από νωρίς τα όρια της χώρας, της γλώσσας και της ιδεολογικής του παράταξης.

Η είδηση του θανάτου του Ναζίμ Χικμέτ στη Μόσχα προκάλεσε συγκίνηση πολύ πέρα από τα σύνορα της Σοβιετικής Ένωσης και της Τουρκίας.

Λίγες ημέρες μετά τον χαμό του, στις 16 Ιουνίου 1963, ο Γεώργιος Φτέρης σύστηνε τον ποιητή στους αναγνώστες του «ΒΗΜΑΤΟΣ», γράφοντας για τον θάνατό του:

»Αλλά εδώ […] οι εκδηλώσεις αυτές δεν περιορίζονται μέσα στο κοινό ιδεολογικό πλαίσιο, αφού και σ’ άλλες χώρες, μόλις μαθεύτηκε πως πέθανε ο Ναζίμ Χικμέτ, έγκριτοι λογοτέχνες και ειρηνόφιλοι ολωσδιόλου απροκάληπτοι κοινωνικά, έσπευσαν να τιμήσουν και την προσωπικότητά του και το έργο του».

Ο άνθρωπος πέρα από την ιδεολογία

Η παρατήρηση αυτή αποκτούσε ιδιαίτερο βάρος μέσα στο πολιτικό και ιδεολογικό κλίμα της εποχής. Ο Χικμέτ δεν ήταν ένας «ουδέτερος» ποιητής. Ήταν κομμουνιστής, στρατευμένος, κυνηγημένος από το τουρκικό κράτος, ένας δημιουργός του οποίου η ζωή και το έργο είχαν σημαδευτεί από τη σύγκρουση με την εξουσία:

Ο Φτέρης έβλεπε στον τρόπο με τον οποίο τιμήθηκε ο Χικμέτ μια ένδειξη ότι ο κόσμος «αρχίζει να γιατρεύεται σιγά – σιγά από το πάθος της μισαλλοδοξίας». Και υπογράμμιζε πως στον πνευματικό τομέα οι τέχνες δημιουργούν, συχνά, «μεταξύ των λαών ένα είδος “ελευθέρας ζώνης”».

Για το ελληνικό κοινό, ο Φτέρης στεκόταν και σε ένα άλλο στοιχείο: τη στάση του Ναζίμ Χικμέτ απέναντι στο Κυπριακό:

«Είχε το θάρρος, μέσα σ’ ένα μήνυμά του προ ετών να υποστηρίξει το δικαίωμα του Κυπριακού λαού για την αυτοδιάθεση. Αυτό ήταν μια γενναία, μια τίμια πράξη, και στις πράξεις που είναι γενναίες και τίμιες οφείλουμε όλοι σεβασμό».

Απέναντι στα στερεότυπα της εποχής

Η τουρκική καταγωγή του ποιητή δίνει στον Φτέρη την αφορμή να τοποθετηθεί και απέναντι στα στερεότυπα της εποχής.

«Για να αντιδράσω στη νοοτροπία, στη γνωστή αντίληψη μιας μερίδος του ελληνικού κοινού- εθνική έπαρση στο βάθος της – ότι τάχα ένας Τούρκος, ένας Τουρκαλάς, όπως εσυνηθίσαμε να νιώθουμε τους Τούρκους – δεν γίνεται νάναι ποιητής. Λοιπόν γίνεται και παραγίνεται.

»Ο Τούρκος ποιητής […] θα ετιμούσε κάθε τόπο, κάθε ευρωπαϊκό τόπο, και τον δυσκολότερο στα γούστα του, τον απαιτητικότερο, κι εκείνουν που έχει μια παλιά οικειότητα με τον ποιητικό λόγο […]

»Δεν υπάρχει κανένα ειδικό βασιλικό διάταγμα της Θείας Πρόνοιας για να βγάζουν επ’ άπειρον ποιητές μόνο οι θεωρούμενες καλλιεργημένες, οι ευρωπαϊκές και οι αγγλοσαξωνικές ράτσες. Μπορούν να βγάλουν κι’ οι Τούρκοι, κι’ οι Αρβανίτες, ας πούμε, κι’ οι φελλάχοι, κοντολογής κάθε λαός, από τη στιγμή που θα βρεθούν – άνθρωποι ικανοί να πάρουν επαφή και να συγκινηθούν με τα γεγονότα που επηρεάζουν την ανθρώπινη περιπέτεια».

Μια ποίηση κατανοητή και διεθνής

Δεν είναι τυχαίο ότι και ο ίδιος ο Χικμέτ μιλούσε για μια ποίηση ανοιχτή, κατανοητή, που δεν θα απευθύνεται μόνο σε λίγους.

«ΤΟ ΒΗΜΑ», 1.1.1963, Ιστορικό Αρχείο «ΤΟ ΒΗΜΑ» | «ΤΑ ΝΕΑ»

Ο τούρκος κριτικός Χασάν Κκουρέχ τοποθετεί τον Ναζίμ Χικμέτ κοντά στον Φεντερίκο Γκαρθία Λόρκα, καθώς και οι δύο, όπως σημειώνει ο Φτέρης, αντλούν από «τη μεγάλη λαϊκή πηγή»:

«Εκείνος […] κατόρθωσε να εντάξει τον τουρκικό ποιητικό λόγο στη δυτική ποιητική αντίληψη».

Όπως εξηγεί ο Φτέρης, η τουρκική ποίηση παρέμεινε για αιώνες δεμένη με την αραβοπερσική και μουσουλμανική παράδοση, συχνά απομακρυσμένη από τη γλώσσα του λαού. Παράλληλα, όμως, στην ύπαιθρο αναπτύχθηκε μια ζωντανή λαϊκή ποίηση, από την οποία άντλησε και ο Ναζίμ Χικμέτ. Με τη δημοκρατική περίοδο, η τουρκική ποίηση άρχισε σταδιακά να αλλάζει μορφή, ώσπου ο Χικμέτ ολοκλήρωσε αυτή τη μεταβολή, φέρνοντας στην ποίησή του τη γλώσσα και την έκφραση των μαζών.

«Ο Ναζίμ Χικμέτ ολοκληρώνει τη μεταβολή, χωρίς ν΄ αφήσει αχρησιμοποίητη την ποιητική πείρα του παρελθόντος και μπάζει μέσα στην ποίησή του, που είναι δυτική στη μορφή της, την εκφραστική γλώσσα των μαζών».

Η έμπνευση από τον λαό

Στο ίδιο πνεύμα, ο Τριστάν Τζαρά, που είχε προλογίσει γαλλική μετάφραση ποιημάτων του Χικμέτ, αναφέρεται στο παγκόσμιο στοιχείο της ποίησής του. Σύμφωνα με το δημοσίευμα, ο Τζαρά έβλεπε στο έργο του Χικμέτ μια ποίηση που, παρότι γεννημένη μέσα από τις ελπίδες και τους αγώνες του τουρκικού λαού, άγγιζε τους κοινούς πόθους όλων των ανθρώπων:

«Αν και το έργο του ανάβει ειδικά τις ελπίδες του τουρκικού λαού, η ποίησή του αγκαλιάζει την έκφραση, τη βαθύτατα ανθρώπινη, των κοινών πόθων όλων των λαών της οικουμένης […] Η ποίηση του Ναζίμ Χικμέτ ανήκει στον κόσμο της πνευματικής δημιουργίας του σημερινού ανθρώπου, και με το πλάτος της ιστορικής της γνησιότητος αποκτά την αξία μιας οριστικής, μιας μόνιμης αλήθειας».

Το λαϊκό στοιχείο υπήρξε καθοριστικό στην ποίηση του Χικμέτ. Μέσα από αυτό αντλούσε τη χαρά, τον πόνο και την ανάγκη για ελευθερία, δίνοντας στα ποιήματά του έναν χαρακτήρα άμεσο, συχνά επικό, που ξεπερνούσε τα εθνικά σύνορα και μιλούσε για κοινές ανθρώπινες εμπειρίες.

Από αστική οικογένεια στον κοινωνικό αγώνα και τις διώξεις

Ο Φτέρης παραθέτει στην επιφυλλίδα του ορισμένα βιογραφικά στοιχεία του Χικμέτ, μέσα από τα οποία σκιαγραφείται η πολιτική και πνευματική του διαδρομή. Από τα πρώτα του ποιήματα και την αγωνιστική του διάθεση μέχρι τη στροφή του στον κομμουνισμό, τις φυλακίσεις και την εξορία:

«Ο Ναζίμ Χικμέτ γεννήθηκε στο 1902 στην Πόλη (άλλοι λένε στη Θεσσαλονίκη), κατάγεται από μια καλή αστική οικογένεια και άρχισε να γράφει ποιήματα πολύ νέος.

»Όπως πολύ νέος έδειξε μια έντονη αγωνιστική διάθεση. Στο 1920-22, εθνικιστής εκείνη την εποχή, άφησε τη Μικρασία όπου πολέμησε, και πήγε στη Μόσχα σταλμένος από τον Μουσταφά Κεμάλ για να σπουδάσει κοινωνιολογία.

»Εγύρισε κομμουνιστής κι’ από τότε δίνεται ολάκερος στον κοινωνικόν αγώνα, που δεν τον διακόπτουν παρά μόνο οι συχνές και μακρές φυλακίσεις του.

»Ανάμεσα 1929-1938 εκδίδει καμιά δεκαριά συλλογές ποιημάτων, γράφει τρία θεατρικά έργα, σάτιρες και άρθρα πολιτικά.

»Για να βγάζει το ψωμί του εργάζεται όπου βρει, σε τυπογραφεία, σ’ εφημερίδες.

»Στο 1938 καταδικάστηκε από στρατοδικείο σε πολυετή φυλάκιση. Στην Προύσα, κλεισμένος στη φυλακή, έγραψε τα καλύτερα ποιήματά του, αυτά που τον επιβάλανε κι’ έξω από την Τουρκία, για να τον τοποθετήσουν κοντά στο Λόρκα, στο Μαγιακόφσκη και στον Νερούντα.

»Στο 1950, χάρη στις ενέργειες που έγιναν στο εξωτερικό, βγήκε από τη φυλακή και ξαναπήγε στη Μόσχα, όπου και πέθανε […]

»Και σαν τελευταίο σύνθημα, λίγοι στίχοι σε μετάφραση του κ. Στ Μαγιόπουλου, από το ποίημα “Αισιοδοξία”, γιατί ο Ναζίμ Χικμέτ ήταν πάντα αισιόδοξος, και στις φοβερότερες δοκιμασίες του, πάντα με τα μάτια του γυρισμένα προς τη ζωή:

“Μερες καλές θα δούμε παιδιά

μέρες καλές

ηλιόλουστες

θα δούμε.

Μεσ’ στα γαλάζια

θα οδηγήσουμε τη μηχανή μας,

παιδιά

μεσ’ τα γαλάζια…”

Η παρέμβαση από το Ινστιτούτο Τσίπρα έρχεται σε μια συγκυρία όπου η συζήτηση για την ψηφιοποίηση του κράτους δεν μπορεί να μένει μόνο στην ευκολία του χρήστη. «Στον κόσμο της τεχνητής νοημοσύνης, των δεδομένων και των cloud υποδομών, το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι αν το κράτος χρησιμοποιεί τεχνολογία. Είναι ποιος την ελέγχει. Ποιος κατέχει τη γνώση. Ποιος συγκεντρώνει τα δεδομένα» αναφέρει το ΙΝΑΤ

Την ώρα που ο ψηφιακός μετασχηματισμός του κράτους παρουσιάζεται συχνά ως ζήτημα περισσότερων πλατφορμών, ταχύτερων υπηρεσιών και νέων τεχνολογικών λύσεων, το ΙΝΑΤ θέτει ένα διαφορετικό ερώτημα: όταν το Δημόσιο πληρώνει για ψηφιακά έργα, τι ακριβώς αποκτά;

Αυτό είναι το βασικό ερώτημα της νέας μελέτης του ΙΝΑΤ με τίτλο «Ποιος κρατάει τα κλειδιά του Ψηφιακού Κράτους; Από την ξεπερασμένη λογική της εξάρτησης στη σύγχρονη ψηφιακή κυριαρχία», την οποία επεξεργάστηκαν ο Βαγγέλης Κανούλας, Καθηγητής Τεχνητής Νοημοσύνης στο Πανεπιστήμιο του Άμστερνταμ και μέλος του Επιστημονικού Συμβουλίου του ΙΝΑΤ, και η Ευγενία Φωτονιάτα, Συντονίστρια του Επιστημονικού Συμβουλίου του ΙΝΑΤ.

Η παρέμβαση έρχεται σε μια συγκυρία όπου η συζήτηση για την ψηφιοποίηση του κράτους δεν μπορεί να μένει μόνο στην ευκολία του χρήστη. Η ψηφιακή κυριαρχία, όπως σημειώνει το ΙΝΑΤ, δεν είναι τεχνικός όρος για ειδικούς. Είναι ένα πρακτικό ζήτημα δημοσίου συμφέροντος: αν το κράτος, μέσα από τις ψηφιακές δαπάνες, αποκτά γνώση, τεχνογνωσία, υποδομές, δικαιώματα, ανοιχτά πρότυπα και δυνατότητα αλλαγής προμηθευτή — ή αν περιορίζεται να αγοράζει υπηρεσίες που το κρατούν διαρκώς εξαρτημένο από λίγους μεγάλους τεχνολογικούς παρόχους.

Στη μελέτη αναγνωρίζεται ότι η ψηφιοποίηση υπηρεσιών, όπως το gov.gr, διευκόλυνε σημαντικά την καθημερινότητα των πολιτών. Ωστόσο, επισημαίνεται ότι το επόμενο βήμα δεν μπορεί να είναι απλώς περισσότερες πλατφόρμες ή ταχύτερη έκδοση πιστοποιητικών. Στην εποχή των δεδομένων, της τεχνητής νοημοσύνης και των cloud υποδομών, το κρίσιμο ερώτημα είναι ποιος ελέγχει την τεχνολογία, ποιος κατέχει τη γνώση και τι μένει τελικά στο Δημόσιο.

Σύμφωνα με το ΙΝΑΤ, η αντίληψη που ταυτίζει την πρόοδο με περισσότερες ψηφιακές συμβάσεις, περισσότερες αναθέσεις και μεγαλύτερη εξάρτηση από κλειστά συστήματα ανήκει σε μια προηγούμενη εποχή. Το ζητούμενο σήμερα είναι ένα διαφορετικό μοντέλο ψηφιακού μετασχηματισμού, στο οποίο δημόσιο χρήμα σημαίνει δημόσια αξία.

• Δημόσιες συμβάσεις ψηφιακών έργων: διαφάνεια, απολογισμός κόστους, έλεγχος υπεργολαβιών, ανοιχτά πρότυπα, διαλειτουργικότητα, τεκμηρίωση και πραγματική δυνατότητα αλλαγής προμηθευτή.
• Data centers: οι μεγάλες επενδύσεις ψηφιακών υποδομών πρέπει να συνοδεύονται από ρήτρες εθνικής ωφέλειας, πρόσβαση πανεπιστημίων και ερευνητικών κέντρων σε υπολογιστική ισχύ, θέσεις υψηλής εξειδίκευσης και διαφάνεια στο ενεργειακό και περιβαλλοντικό αποτύπωμα.

• Τεχνητή νοημοσύνη: η Ελλάδα δεν πρέπει να μείνει παθητικός χρήστης ξένων εργαλείων, αλλά να επενδύσει σε ελληνικές λύσεις, δημόσια υπολογιστική ισχύ, ασφαλή δημόσια δεδομένα, προμήθειες καινοτομίας και αλγοριθμική λογοδοσία.

• Δημόσιο χρήμα – δημόσια αξία: κάθε ψηφιακό έργο που χρηματοδοτείται από τον φορολογούμενο οφείλει να αφήνει πίσω του τεχνογνωσία, υποδομές, τεκμηρίωση, δυνατότητα ελέγχου και επαναχρησιμοποιήσιμη ψηφιακή περιουσία.

Το ΙΝΑΤ ζητά επίσης ανεξάρτητο δημόσιο έλεγχο των μεγάλων ψηφιακών έργων των τελευταίων ετών. Όχι με λογική ποινικής προεξόφλησης, αλλά με κριτήρια διαφάνειας, ανταγωνισμού, πραγματικού κόστους, υπεργολαβιών, τεχνολογικής εξάρτησης και δημοσίου οφέλους.

Όπως υπογραμμίζεται στη μελέτη, το βασικό δίλημμα δεν είναι πια «ψηφιακό ή αναλογικό κράτος». Αυτό έχει κριθεί. Το πραγματικό δίλημμα είναι αν το Δημόσιο θα λειτουργεί ως μόνιμος πελάτης τεχνολογικών λύσεων ή ως κράτος που αποκτά γνώση, έλεγχο και κυριαρχία πάνω στις κρίσιμες ψηφιακές του υποδομές.
Το πλήρες κείμενο της μελέτης είναι διαθέσιμο στο site του ΙΝΑΤ

Η ανάλυση από το Ινστιτούτο Τσίπρα

Όπως αναφέρεται από τη νέα ανάλυση με τίτλο Ποιος κρατάει τα κλειδιά του Ψηφιακού Κράτους, το Ινστιτούτο Τσίπρα αναφέρει τα εξής:

Από την ξεπερασμένη λογική της εξάρτησης στη σύγχρονη ψηφιακή κυριαρχία

Υπάρχουν φράσεις που, χωρίς να το επιδιώκουν, ανοίγουν μια πολύ μεγαλύτερη συζήτηση. Η πρόσφατη ειρωνική αναφορά του Κυριάκου Πιερρακάκη στην έννοια της «ψηφιακής δημοκρατίας και κυριαρχίας» είναι μια τέτοια περίπτωση. Όχι επειδή έχει ιδιαίτερη σημασία η προσωπική του απορία. Αλλά επειδή φωτίζει έναν ολόκληρο τρόπο σκέψης για το κράτος, την τεχνολογία και το δημόσιο συμφέρον.

Η έννοια της ψηφιακής κυριαρχίας δεν είναι ούτε ακαδημαϊκή πολυτέλεια ούτε σύνθημα για ειδικούς. Είναι ένα απολύτως πρακτικό ερώτημα για το πώς λειτουργεί το κράτος, πώς ξοδεύεται το δημόσιο χρήμα και ποιος ελέγχει τελικά τις κρίσιμες ψηφιακές υποδομές της χώρας.

Γιατί σήμερα το ζήτημα δεν είναι απλώς αν μια υπηρεσία του Δημοσίου έγινε ψηφιακή. Αυτό, σε μεγάλο βαθμό, έχει ήδη συμβεί. Το πραγματικό ερώτημα είναι τι είδους ψηφιακό κράτος χτίζουμε: ένα κράτος που αποκτά γνώση, ικανότητα και έλεγχο ή ένα κράτος που μετατρέπει διαρκώς βασικές λειτουργίες του σε υπηρεσίες που αγοράζει απ’ έξω;

Εδώ ακριβώς αρχίζει η συζήτηση για την ψηφιακή κυριαρχία.

Όταν το Δημόσιο επενδύει σε ψηφιακά έργα, δεν πρέπει να αγοράζει απλώς μια εφαρμογή που λειτουργεί σήμερα. Δεν αρκεί να εκδίδεται πιο γρήγορα ένα πιστοποιητικό, να ανοίγει μια πλατφόρμα χωρίς ουρές ή να μεταφέρεται μια συναλλαγή από το γκισέ στην οθόνη.

Το κρίσιμο είναι τι μένει πίσω.

Μένει γνώση στο Δημόσιο; Μένει τεχνογνωσία; Μένουν υποδομές που μπορεί να ελέγχει και να εξελίσσει; Μένουν δικαιώματα, ανοιχτά πρότυπα, δυνατότητα διαλειτουργικότητας και αλλαγής προμηθευτή; Μένει, τελικά, δημόσια αξία στη χώρα;

Αν η απάντηση είναι όχι, τότε δεν μιλάμε για ψηφιακά κυρίαρχο κράτος. Μιλάμε για ένα κράτος που πληρώνει, αλλά δεν αποκτά. Για ένα κράτος που χρησιμοποιεί συστήματα που δεν ελέγχει, ανανεώνει διαρκώς άδειες που δεν του ανήκουν και οργανώνει κρίσιμες λειτουργίες πάνω σε υποδομές από τις οποίες δύσκολα μπορεί να απεγκλωβιστεί.

Αυτό δεν είναι σύγχρονος ψηφιακός μετασχηματισμός. Είναι η παλιά λογική του κράτους-πελάτη, ντυμένη με τεχνολογικό λεξιλόγιο.

Η αντίληψη που ταυτίζει την πρόοδο με περισσότερες πλατφόρμες, περισσότερες συμβάσεις και περισσότερες αναθέσεις σε μεγάλους τεχνολογικούς παρόχους δεν είναι νέα. Ανήκει σε μια προηγούμενη εποχή: τότε που το ζητούμενο ήταν απλώς να μπει ένας υπολογιστής σε κάθε υπηρεσία, να ψηφιοποιηθεί ένα έντυπο, να φύγει ο πολίτης από την ουρά.

Σήμερα αυτό δεν αρκεί. Στην εποχή των δεδομένων, της τεχνητής νοημοσύνης, των cloudυποδομών και των κρίσιμων ψηφιακών συστημάτων, η απλή αγορά υπηρεσιών μπορεί να γίνει νέα μορφή εξάρτησης.

Δείτε εδώ όλη την ανάλυση