Η ιστορία πίσω από τον «Μάγο του Οζ»

Κάποια παραμύθια είναι απλά υπέροχα. Τα διαβάζουμε ή τα βλέπουμε ξανά και ξανά στις ταινίες της Disney. Συχνά πιάνουμε τους εαυτούς μας να παρατηρούμε σε αυτές τις ιστορίες πράγματα που δεν είχαμε προσέξει πριν. Αυτό όμως που μας «εξιτάρει» πραγματικά, είναι όταν μαθαίνουμε το αλληγορικό νόημα, την ιστορία πίσω από το παραμύθι.

Δύο είναι τα αγαπημένα μου παραμύθια: «Η Αλίκη στη Χώρα των Θαυμάτων» και «Ο Υπέροχος Μάγος του Οζ». Και τα δύο είναι, ας πούμε, φιλελεύθερα, ή αστικά παραμύθια. Σήμερα θα πούμε για τον «Μάγο του Οζ» και την ιστορία που κρύβεται από πίσω: δηλαδή την οικονομική κρίση στις ΗΠΑ της περιόδου 1891-1897. Το παραμύθι δημοσιεύτηκε το 1899 και εξέφραζε τον αποτροπιασμό της αστικής κοινωνίας που κατέρρεε εξαιτίας της παρατεταμένης φονικής έλλειψης ρευστότητας. Ο ίδιος ο συγγραφέας του παραμυθιού, ο Frank Baum, ήταν γιός «πετρελαιά», που εξαιτίας της έλλειψης ρευστού έχασε την εταιρία του από τους Rockefellers. 

Θυμάστε το παραμύθι και τους ήρωές του; Κεντρικό πρόσωπο είναι η μικρή Ντόροθι. Η ιστορία ξεκινάει με τον «Κυκλώνα» που της παίρνει το σπίτι ενώ κοιμόταν, και την πετάει μόνη και χωρίς παπούτσια σε έναν άγνωστο τόπο. Η Ντόροθι είναι ο αδύναμος πολίτης που εξαιτίας της δυσπραγίας της αγοράς και της ανεργίας χάνει όλα τα υπάρχοντα που του επιτρέπουν να «περπατάει», μέχρι που στο τέλος η τράπεζα του κατάσχει και το σπίτι. 

Κατά την κρίση, η πολιτική απάντηση στους Χιωτακο-Βαρσικούς κύκλους –ως υπόθεση- θα ήταν η πρόταση των δυο να «κοπούν χρήματα», όχι μόνο με βάση τις θέσεις, την σωστή, τίμια, εμπνευσμένη διοίκηση αλλά με γνώμονα το τετριμμένο, φτωχό, την εξουσία με κάθε τόπο. Φανερά αυτό είναι το σχέδιο, αλλά το κυρίως πιάτο έρχεται μετά τα ιμάτια της πόλης. Η μικρή Ντόροθι, -εδώ έρχεται ο Βάρσος- χρειάζεται τα «ασημένια παπουτσάκια», που κερδίζει στη μάχη της με τη «Πρώτη Μάγισσα», προκειμένου να περπατήσει στον «μονόδρομο» του «χρυσού μονοπατιού», για να φτάσει στη Σμαραγδένια Πολιτεία.

Ας υποθέσουμε ότι ο εκφραστής της πεφωτισμένης, χρηστής διοίκησης είναι ο Ν. Χιωτάκης, -μια υπόθεση κάνουμε μόνο- απλά για το παράδειγμα. Ο Βάρσος όμως είναι το «Δειλό Λιοντάρι» του παραμυθιού, που ήθελε να φτάσει στην εξουσία με όλα που την περικλείουν μαζί αλλά φοβόταν ακόμα και τη σκιά του. Οι άλλοι χαρακτήρες του έργου είναι βοηθητικοί, αλλά σημαντικοί. Το «Ανόητο Σκιάχτρο» συμβολίζει τους πολίτες  που προσηλωμένοι στον συντηρητισμό τους και κατανοούσαν μόνο το συμφέρον τους και ακολουθούσαν το «χρυσό μονοπάτι» χωρίς συναίσθηση, ενώ ο «Τενεκεδένιος Ξυλοκόπος» αντιπροσωπεύει τους πολίτες τους απλούς που κοιτάνε μόνο να έχουν μια δουλίτσα στον Δήμο και τίποτε άλλο.

Το τέλος του παραμυθιού είναι επίσης πολύ χαρακτηριστικό. Ο Μάγος του Οζ (ο Χιωτάκης) δεν είναι παρά ένα «ανθρωπάκι» που έχει πείσει τους πάντες για τη «σοφία» του και για το ότι διαχειρίζεται την κρίση με επιτυχία (αυτό, αλήθεια, σας θυμίζει κάτι;). Όμως, αυτός ο απατεωνίσκος ξεσκεπάζεται και πλέον όλοι τον κυνηγούν. Το πιο θεαματικό είναι ότι, στο τέλος, ο Οζ προσπαθεί να δραπετεύσει από τη Σμαραγδένια Πολιτεία με… αερόστατο, έχοντας μαζί του τον Βάρσο. Η φυγή είναι καταδικασμένη το αερόστατο δεν πρόκειται να απογειωθεί καθόλου, αντίθετα θα τους συνθλίψει. Μάλιστα, φεύγοντας, όταν τον ρωτάνε γιατί χειρίστηκε το πρόβλημα εξαπατώντας τους πολίτες, απαντά: «Εάν όλοι σε πιστεύουν ότι είσαι μάγος και νομίζουν ότι μπορείς να κάνεις ότι θέλουν, τότε έχεις κάθε προσωπικό συμφέρον να είσαι τσαρλατάνος» (!) Ορίστε το δίδαγμα της ιστορίας, φίλε μου.

Το παραμύθι αυτό αποτελεί μια αστική έκφραση της κοινωνικής αγανάκτησης που προκύπτει εξαιτίας μιας οικονομικής καταστροφής. Η λύση που προτείνει ο συγγραφέας, επίσης αστική, ήταν οι άνθρωποι να αντιληφθούν το συμφέρον τους και να κάνουν τις απαραίτητες οικονομικές προσαρμογές προκειμένου η αγορά να ξαναδουλέψει. Η λύση δεν βρίσκεται στο «κρέμασμα» του πολιτικού υπεύθυνου. Σαν να λέμε, αν κρεμάσεις τον Χιωτάκη, τον Βάρσο και τον Σιδέρη (τους Οζ της εποχής μας) θα ανοίξουν αύριο αυτόματα οι πύλες του Άδη και η πόλη θα βρει τον βηματισμό της; Όχι βέβαια! Οι «Οζ» (Χιωτάκης και Βάρσος εκπίπτουν και απαξιώνονται από μόνοι τους. Συνεπώς δεν είναι σοφό ούτε να διαλέγεις ανάμεσα στον «καλύτερο Οζ», αλλά ούτε στον «καλύτερο δήμιο του Οζ».

Οι λύσεις στα προβλήματα επιβίωσης έρχονται μόνο σε επίπεδο αγοράς, με μυαλό, νηφαλιότητα, σύνεση και χωρίς οργή, από ανθρώπους της πραγματικότητας και όχι του «μεταφυσικού». Αλλά για να λειτουργήσουν οι κανονικοί άνθρωποι πρέπει να απελευθερωθούν από το δίλημμα «Οζ και αντι-Οζ».

Αυτό ήταν το παραμύθι για σήμερα. Την επόμενη φορά θα πούμε για την «Αλίκη στη Χώρα των Θαυμάτων».