Να ακυρώσουμε τη ρωσική κουλτούρα;

Το «εμπάργκο» στον ρωσικό πολιτισμό και τη ρωσική κουλτούρα δεν θα καταφέρει κάποιο πλήγμα στον Πούτιν, πόσο μάλλον να τον ωθήσει να αποχωρήσει από την Ουκρανία.

Την παραπάνω θέση διατυπώνει μεταξύ άλλων η Nina L Khrushcheva, καθηγήτρια διεθνών σχέσεων στο New School της Νέας Υόρκης και συν-συγγραφέας του βιβλίου In Putin's Footsteps: Searching for the Soul of an Empire Across Russia's Eleven Time Zones (St Martin's Press), με άρθρο της στο Social Europe.

Την ώρα που πολιτιστικά ιδρύματα τόσο στην Ευρώπη όσο και στις ΗΠΑ έχουν «ακυρώσει» τους Ρώσους καλλιτέχνες και τον Ρωσικό πολιτισμό, τα λόγια του μεγάλου συγγραφέα μοιάζουν τρομερά επίκαιρα. Όπως σημείωσε πρόσφατα ο συγγραφέας Ian Buruma, οι Ρώσοι σκέφτονται τώρα όλο και περισσότερο ότι το Κρεμλίνο μπορεί να είχε δίκιο από την αρχή: Η Ρωσία είναι πραγματικά ένα «πολιορκημένο φρούριο», που παρεξηγείται και υπονομεύεται από μια «εχθρική Δύση».

Φυσικά, το θέμα δεν είναι τόσο απλό, ενώ σύμφωνα με την καθηγήτρια, μοιάζει κάπως με το ερώτημα «αν η κότα έκανε το αυγό ή το αντίθετο». Ειδικότερα, η απόρριψη της ρωσικής κουλτούρας από τη Δύση αποτελεί μέρος της απάντησής της στην εισβολή του Πούτιν στην Ουκρανία, σε αυτό που αποκαλεί «ειδική στρατιωτική επιχείρηση».

Ωστόσο, από τότε που ο Πούτιν ξεκίνησε τον πόλεμό του στην Ουκρανία, η Φιλαρμονική του Μονάχου απέλυσε τον Ρώσο αρχιμουσικό της, Valery Gergiev, και η Μητροπολιτική Όπερα της Νέας Υόρκης διέκοψε τους δεσμούς της με το ρωσικό θέατρο Μπολσόι. Οι Ρώσοι μουσικοί έχουν αποκλειστεί από διεθνείς διαγωνισμούς, ενώ ορισμένες ορχήστρες αφαίρεσαν ακόμη και τον Τσαϊκόφσκι από τα προγράμματα των συναυλιών τους.

Ο Βλαντιμίρ Ναμπόκοφ, ένας μεγάλος Ρώσος συγγραφέας, περιέγραψε αυτή την τάση απόρριψης ενός πολιτισμού ως μια μορφή χυδαιότητας. Αν και η διακοπή των δεσμών με τα ρωσικά πανεπιστήμια μπορεί να φαίνεται λιγότερο χυδαία από το να σπάσει κανείς γερμανικά καταστήματα στην πλατεία Νέβσκι της Αγίας Πετρούπολης, όπως έκαναν οι Ρώσοι εθνικιστές τη δεκαετία του 1910, το συναίσθημα μοιάζει να είναι το ίδιο.

Επιπλέον, ο ουκρανός σκηνοθέτης Sergei Loznitsa τόνισε πως πρέπει να υπάρχει ιδιαίτερη προσοχή στην ακύρωση των Ρώσων καλλιτεχνών, εν μέρει επειδή το τι κάνει κάτι «ρωσικό» δεν είναι πάντα σαφές. Αποβλήθηκε από την Ουκρανική Ακαδημία Κινηματογράφου λόγω της στάσης του, αλλά έχει δίκιο, σύμφωνα με την καθηγήτρια.

Στην πραγματικότητα, η προσέγγιση του υπουργείου Παιδείας για τον συγγραφέα Νικολάι Γκόγκολ αναδεικνύει αυτή την ασάφεια. Αν και ο Γκόγκολ γεννήθηκε στην Ουκρανία -και οι ουκρανικές ιστορίες του θα επιτραπούν-, έγραψε αριστουργήματα όπως το «Παλτό» και οι «Νεκρές ψυχές» ζώντας στην Αγία Πετρούπολη και τη Ρώμη. Τα έργα αυτά θα απαγορευτούν έτσι από τα ουκρανικά σχολεία, στερώντας από τους μαθητές της χώρας τη μεγάλη τέχνη μιας ιδιοφυΐας που πολλοί Ουκρανοί θεωρούν δική τους.

Σύμφωνα με το ουκρανικό υπουργείο Παιδείας, οι μαθητές θα δυσκολευτούν να κατανοήσουν αυτά τα έργα, κυρίως επειδή το «ιστορικό πλαίσιο» είναι «περίπλοκο και μακρινό». Ωστόσο, διαβάζουν ρωσική λογοτεχνία εδώ και γενιές. Και αν ήταν αλήθεια ότι οι Ουκρανοί μαθητές δεν μπορούν να κατανοήσουν τα περίπλοκα ή μακρινά ιστορικά συμφραζόμενα, δεν θα δυσκολεύονταν επίσης να διαβάσουν τον Μπαλζάκ, τις αδελφές Μπροντέ, τον Θερβάντες και τον Τσόσερ, αναρωτιέται η καθηγήτρια.

Από την άλλη, ο Vitrenko λέει ότι οι Ουκρανοί δεν έχουν ανάγκη από «βαριά έργα» που περιγράφουν τα «βάσανα της ρωσικής ψυχής». Αλλά σίγουρα η δύναμη του «Εγκλήματος και τιμωρίας» του Ντοστογιέφσκι ή του «Πολέμου και ειρήνης» του Λέοντα Τολστόι δεν μπορεί να αμφισβητηθεί, ούτε αφορά μόνο τους Ρώσους.

Όπως τονίζει πάντως η καθηγήτρια στο άρθρο της, σε κάθε περίπτωση, η άρνηση ενασχόλησης με τον ρωσικό πολιτισμό δεν θα αλλάξει τους υπολογισμούς του Πούτιν ούτε θα τον αναγκάσει να αποσύρει τις δυνάμεις του από την Ουκρανία. Αυτό που θα κάνει είναι να αποκόψει μια πιθανή πηγή πληροφοριών σχετικά με τους στόχους και τα κίνητρά του.

Σύμφωνα με την ίδια, η εισβολή στην Ουκρανία δεν εξυπηρετεί τα εθνικά συμφέροντα της Ρωσίας. Εξάλλου, μια σύγχρονη χώρα σε έναν παγκοσμιοποιημένο κόσμο δεν μπορεί να λύσει τα προβλήματά της με τη βία. Όμως, ο Πούτιν θέλει να δείξει πως η Ρωσία είναι μια μεγάλη δύναμη, ικανή να επιτύχει πράγματα που άλλοι δεν μπορούν.