«Ένας άνθρωπος της εποχής του» - Ήθελε να σώσει τη Γαλλία, υπηρέτησε τους Ναζί – Η ιστορία που έγινε ταινία

Ο σκηνοθέτης Εμανουέλ Μαρ αναμετριέται με το παρελθόν της οικογένειάς του στη βραβευμένη στις Κάννες ταινία για το καθεστώς του Βισύ, τον αριβισμό και τη συνενοχή, που θα προβληθεί στο Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης, πριν βγει στις ελληνικές αίθουσες.

Ένας απένταρος μηχανικός φτάνει στο Βισύ, τον Σεπτέμβριο του 1940, κρατώντας ένα πολιτικό μανιφέστο για τη σωτηρία της Γαλλίας. Πιστεύει ότι η ήττα της χώρας του μπορεί να γίνει η ευκαιρία για τη δική του αναγνώριση. Θέλει να συμμετάσχει στην εθνική αναγέννηση που επαγγέλλεται ο στρατάρχης Φιλίπ Πετέν, να αποκτήσει μια θέση στην εξουσία, να γίνει επιτέλους κάποιος. Σταδιακά, η φιλοδοξία του θα τον οδηγήσει στη συνεργασία με τον διοικητικό μηχανισμό ενός καθεστώτος που υπηρετεί τη ναζιστική Γερμανία.

Ο άνθρωπος αυτός υπήρξε πραγματικό πρόσωπο. Ονομαζόταν Ανρί Μαρ και ήταν προπάππους του Γαλλοβέλγου σκηνοθέτη Εμανουέλ Μαρ, ο οποίος μετέτρεψε την ιστορία του σε ταινία. Το «Ένας άνθρωπος της εποχής του» («Notre salut», διεθνής τίτλος «A Man of His Time»), που απέσπασε το Βραβείο Σεναρίου στο φετινό Φεστιβάλ Καννών, θα κάνει την ελληνική του πρεμιέρα στις Ειδικές Προβολές του 67ου Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης, προτού κυκλοφορήσει στις ελληνικές αίθουσες.

Πρόκειται για μια ασυνήθιστη κινηματογραφική προσέγγιση της περιόδου του καθεστώτος Βισύ, η οποία δεν αναζητεί ήρωες της Αντίστασης ούτε επικεντρώνεται στους πρωταγωνιστές των ναζιστικών εγκλημάτων. Παρακολουθεί έναν συνηθισμένο άνθρωπο, που χωρίς να ανήκει ποτέ πραγματικά στους ισχυρούς, γίνεται μέρος του μηχανισμού τους.

Το οικογενειακό παρελθόν

Η ιστορία του Ανρί Μαρ δεν αποτελούσε οικογενειακό μυστικό. Ο σκηνοθέτης γνώριζε ότι ο προπάππους του είχε υπηρετήσει το καθεστώς του Βισύ, αλλά η εμπλοκή του αντιμετωπιζόταν περισσότερο ως μια αποτυχημένη προσωπική διαδρομή παρά ως πολιτική και ηθική ευθύνη.

Ο Σουάν Αρλό στην ταινία «Ένας άνθρωπος της εποχής του».

«Η ιδιότητά του ως δημοσίου υπαλλήλου του καθεστώτος του Βισύ δεν αποκρύφθηκε ποτέ στην οικογένειά μου. Θρηνούσαμε μάλιστα περισσότερο για την αποτυχημένη καριέρα του παρά για την υποστήριξή του στον Πετέν», αναφέρει ο Εμανουέλ Μαρ σε συνέντευξή του στο γαλλικό κινηματογραφικό περιοδικό Le Rayon Vert.

Στην οικογενειακή βιβλιοθήκη υπήρχαν αντίτυπα του βιβλίου «Notre salut», που είχε γράψει ο πρόγονός του, με τις σελίδες ακόμη άκοπες. Κανείς δεν είχε μπει στον κόπο να τις διαβάσει. «Θέλουμε να δείχνουμε ότι δεν αρνούμαστε το παρελθόν μας, αλλά αρνούμαστε να το κοιτάξουμε πραγματικά κατάματα», παρατηρεί ο σκηνοθέτης.

Η έρευνα αποκάλυψε και κάτι περισσότερο από τις πολιτικές αυταπάτες του προπάππου του. Σε συνέντευξή του στη Le Monde, ο Μαρ περιγράφει την ανακάλυψη της υπογραφής του σε υπηρεσιακό έγγραφο που διέτασσε την καταγραφή Εβραίων εργαζομένων της αρμοδιότητάς του. Η έρευνά του έφερε επίσης στο φως τη συμμετοχή υπηρεσιών του υπουργείου Εργασίας στις διαδικασίες που διευκόλυναν τις συλλήψεις Εβραίων στη μη κατεχόμενη ζώνη της Γαλλίας, τον Αύγουστο του 1942.

Από την ταινία «Ένας άνθρωπος της εποχής του».

Το κακό της κοινοτοπίας

Στην ταινία, ο Ανρί, τον οποίο υποδύεται ο βραβευμένος με δύο Σεζάρ Σουάν Αρλό, γνωστός από την «Ανατομία μιας πτώσης» και τον «Άγνωστο της Μεγάλης Αψίδας», προσπαθεί να ανέλθει στην κρατική ιεραρχία. Είναι ένας οπορτουνιστής που τρέφεται από αυταπάτες, ένας άνθρωπος που πιστεύει ότι μπορεί να αναδειχθεί σε εθνικό οραματιστή, ενώ στην πραγματικότητα παραμένει ένα μεσαίο στέλεχος.

«Ένας άνθρωπος της εποχής του» σε σκηνοθεσία Εμανουέλ Μαρ.

Η καθημερινότητά του εξελίσσεται μέσα σε έναν λαβύρινθο διοικητικών διαδικασιών. Η επίβλεψη μιας μνημειακής τοιχογραφίας για τη νέα αποστολή της Γαλλίας και η οργάνωση της μεταφοράς Εβραίων σε στρατόπεδα συγκέντρωσης μετατρέπονται σε υπηρεσιακές υποθέσεις που πρέπει να διεκπεραιωθούν. Η ανθρώπινη τραγωδία χάνεται πίσω από τη γλώσσα της γραφειοκρατίας.

Αυτό ακριβώς το στοιχείο ξεχώρισε ο Τόμας Φλιου στην κριτική του για το βρετανικό Sight and Sound. Αν η «Ζώνη Ενδιαφέροντος» του Τζόναθαν Γκλέιζερ πραγματεύεται την κοινοτοπία του κακού, γράφει, η ταινία του Μαρ εστιάζει στο κακό της κοινοτοπίας. Δεν εξυμνεί τους αγωνιστές της Αντίστασης ούτε βυθίζεται στα έγκατα της ναζιστικής φρίκης. Εξετάζει πώς η επιθυμία για φήμη και αναγνώριση μπορεί να οδηγήσει έναν άνθρωπο στη συνενοχή σε φρικαλέες πράξεις – ένα ζήτημα επίκαιρο που αντανακλά τους κινδύνους που αντιμετωπίζει η Γαλλία και όλη η Ευρώπη στην εποχή μας με διαφορετικές γεωπολιτικές συγκρούσεις να μαίνονται.

Επιπλέον η ιστορική περίοδος του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου και το ναζιστικό παρελθόν απλών πολιτών έχει συγκεντρώσει τα τελευταία χρόνια το ενδιαφέρον των ερευνητών και του κοινού, κάτι που φαίνεται και από την πρόσφατη επιτυχία βιβλίων που αναφέρονται σε εκείνη την περίοδο, όπως το Επί Σκοπώ Πλουτισμού της Ελισάβετ Χρονοπούλου ή Οι Δωσίλογοι του Μενέλαου Χαραλαμπίδη.

Η αυτοσυγκράτηση του σκηνοθέτη Εμανουέλ Μαρ στην ψύχραιμη αποτύπωση της εποχής εκείνης αποτελεί, σύμφωνα με τον κριτικό του Sight and Sound, ένα από τα σημαντικότερα επιτεύγματα της ταινίας. Οι επιστολές των προπαππούδων του, με την προσωπική και συχνά ποιητική γλώσσα τους, συνυπάρχουν με την πραγματικότητα μιας χώρας που βυθίζεται πολιτικά και ηθικά.

Ο ίδιος ο Μαρ εξηγεί στο Le Rayon Vert ότι τον ενδιέφερε να εξετάσει «πώς ένα δικτατορικό καθεστώς μπορεί να δημιουργεί χώρους έτοιμους να υποδεχθούν τις νευρώσεις των ανθρώπων». Η εμμονή με την επιτυχία, η ανάγκη να θεωρείται κάποιος καλός οικογενειάρχης, η επιθυμία να βρίσκεται στο επίκεντρο μπορούν, όπως παρατηρεί, να στρατολογήσουν χιλιάδες ανθρώπους χωρίς άμεση βία ή καταναγκασμό.

Από την ταινία «Ένας άνθρωπος της εποχής του».

Ένα ιστορικό δράμα με σύγχρονη γλώσσα

Ο «Ένας άνθρωπος της εποχής του» δεν ακολουθεί τις συμβάσεις μιας κλασικής ταινίας εποχής. Η κινηματογράφηση έχει σύγχρονη, σχεδόν ντοκιμαντερίστικη αίσθηση, με το παράλογο της γραφειοκρατίας να δημιουργεί στιγμές πικρού χιούμορ. Η προσέγγιση έχει προκαλέσει συγκρίσεις τόσο με τον κινηματογράφο του Γκλέιζερ όσο και με εκείνον του Γιώργου Λάνθιμου.

Ο Μαρ χρησιμοποίησε κινηματογραφικό εξοπλισμό εμπνευσμένο από τα συνεργεία επικαίρων της δεκαετίας του 1940, ενώ δεν δίστασε να εισαγάγει αναχρονισμούς. Στην αρχή της ταινίας ακούγεται μουσική των Alphaville, ενώ σε άλλη σκηνή οι χαρακτήρες χορεύουν το «Pop Corn».

«Προτιμούμε πάντοτε την αλήθεια της στιγμής από την ιστορική ακρίβεια», εξηγεί στο Le Rayon Vert. Δεν επιδίωξε μια αναπαράσταση που να εμφανίζεται απολύτως βέβαιη για τον εαυτό της, αλλά μια κινηματογραφική εικόνα που διατηρεί την αβεβαιότητα και την ευθραυστότητά της.

Δίπλα στον Αρλό, η Σαντρίν Μπλανκ υποδύεται την Πολέτ, τη σύζυγο του Ανρί, της οποίας η σχέση με τον άνδρα της δοκιμάζεται όσο εκείνος απορροφάται από τις φιλοδοξίες του. Η προσωπική ζωή δεν λειτουργεί ως διάλειμμα από την πολιτική ιστορία, αλλά ως αναπόσπαστο μέρος της.

Η μεγάλη υποδοχή

Η δεύτερη μεγάλου μήκους ταινία του Μαρ, μετά το «Rien à foutre», που συνσκηνοθέτησε με τη Ζιλί Λεκούστρ, απέσπασε στις Κάννες το Βραβείο Σεναρίου, το Prix des Cinémas Art et Essai και ειδική μνεία στο Prix de la citoyenneté. Στο φεστιβαλικό ταξίδι της περιλαμβάνονται επίσης η Νέα Υόρκη, το Λονδίνο, η Βαγιαδολίδ και το Μπουσάν.

Η Libération την παρουσίασε ως αριστούργημα των Καννών, ενώ η ταινία βρέθηκε στα εξώφυλλα των ιστορικών γαλλικών περιοδικών Cahiers du cinéma και Positif, μια σπάνια σύμπτωση που είχε σημειωθεί την προηγούμενη χρονιά με το «The Secret Agent» του Κλέμπερ Μεντόνσα Φίλιου. Τόσο το Sight and Sound όσο και το Les Inrockuptibles την ανέδειξαν ως την κορυφαία ταινία της διοργάνωσης.

Η Γουέντι Άιντ του Screen International ξεχώρισε την ερμηνεία του Σουάν Αρλό ως κινητήρια δύναμη της φιλόδοξης παραγωγής, ενώ η Ντέμπορα Γιανγκ του The Film Verdict επαίνεσε την ανασύσταση της καθημερινότητας του Βισύ μέσα από τα μάτια ενός δημοσίου υπαλλήλου.

Στη Γαλλία, όπου κυκλοφόρησε στις 30 Σεπτεμβρίου, η ταινία συγκέντρωσε ιδιαίτερα θετικές κριτικές, με μέση βαθμολογία 4,5 στα 5 στο AlloCiné, σύμφωνα με τα στοιχεία της ελληνικής διανομής. Τη δεύτερη εβδομάδα προβολής της βρέθηκε στην τέταρτη θέση του γαλλικού box office.

Η ιστορία του Ανρί Μαρ, ενός ανθρώπου που πίστευε ότι υπηρετούσε τη σωτηρία της πατρίδας του ενώ συνέβαλλε στη λειτουργία ενός εγκληματικού καθεστώτος, αφήνει ένα ερώτημα που ξεπερνά την ιστορική περίοδο του Βισύ: πόσο εύκολα η προσωπική φιλοδοξία και η προσαρμογή στην εξουσία μπορούν να μετατραπούν σε συνενοχή σε εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας;

INFO Η ταινία θα κυκλοφορήσει 10 Δεκεμβρίου στις αίθουσες από την One from the Heart.