Κανείς δεν κατάλαβε καλύτερα το νόημα της Oδύσσειας του Νόλαν από τον Ezra Klein των New York Times
- Κατηγορία ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ
- 0 σχόλια
Η «Οδύσσεια» του Νόλαν αποκτά ένα απρόσμενα σύγχρονο νόημα. Μέσα από την ανάλυση του Ezra Klein, ο μύθος του Οδυσσέα μετατρέπεται σε καθρέφτη της εποχής των «tricksters» και θέτει το κρίσιμο ερώτημα: μπορεί το χάος που προκαλούν να οδηγήσει τελικά σε μια νέα ηθική αναγέννηση;
Ο Ezra Klein από τους New York Times, είναι με διαφορά ένας από τους αγαπημένους μου δημοσιογράφους. Εύστοχος, εμπνευστικός, συγκεκριμένος. Αυτή τη φορά, αν και αργά όπως είπε ο ίδιος, έδωσε την δική του εκδοχή για την Οδύσσεια του Νόλαν. Και ήταν μακράν η πιο ενδιαφέρουσα και επίκαιρη.
Ξεκίνησε την ανάλυση του με μια αναφορά στους λεγόμενους «tricksters». Στη μυθολογία και στη λογοτεχνία, o trickster είναι ένας σπουδαίος χαρακτήρας που χρησιμοποιεί το μυαλό του για να παραβιάσει κανόνες, να φέρει αλλαγές ή να πει αλήθειες με πονηρό τρόπο. Λειτουργεί συχνά ως δάσκαλος μέσα από τα λάθη του. Κρατήστε το αυτό.
«Ο Έλον Μασκ δεν κατάλαβε τι είναι αυτή η ταινία. Αλλά αυτή η ταινία καταλαβαίνει τι είναι ο Μασκ», είπε σε ένα κυρίαρχο σημείο. Και αυτό ακριβώς προσπάθησε να αποδείξει στη συνέχεια.
«Τα τεχνάσματα είναι κεντρικά στην «Οδύσσεια». Στον μύθο, ο Οδυσσέας είναι ένας trickster, ένας πανούργος. Περιγράφεται ήδη από την πρώτη γραμμή ως άνθρωπος των πολλών τρόπων, των πολλών μηχανών, των πολλών μεταμορφώσεων. Ανάλογα με τη μετάφραση, είναι ευρηματικός, πονηρός, περίπλοκος. Είναι άνθρωπος γεμάτος αντιφάσεις και επιθυμίες -θέλει πάνω απ’ όλα να επιστρέψει σπίτι του, αλλά συνεχώς επιλέγει να μένει μακριά. Λαχταρά τη γυναίκα του, αλλά δεν μπορεί να σταματήσει να συνάπτει σχέσεις με θεές», εξηγεί o Ezra.
Ο ρόλος του trickster, γράφει ο Λιούις Χάιντ, είναι «να αποκαλύπτει και να διαταράσσει όσα μια κουλτούρα θεωρεί δεδομένα». Παραβιάζει κανόνες, λέει όσα δεν λέγονται, κάνει όσα δεν επιτρέπονται. Φέρνει χάος στην τάξη και αποκαλύπτει όσα μένουν κρυφά. Προκαλεί ζημιά που μπορεί να οδηγήσει σε εξέλιξη. Αλλά το τέλος δεν είναι πάντα καλό. Μπορεί να αναγεννήσει ή να καταστρέψει.
Οι tricksters είναι απαραίτητοι αλλά και επικίνδυνοι. Εκφράζουν μια ένταση που κάθε κοινωνία πρέπει να διαχειριστεί. Πολύς έλεγχος φέρνει στασιμότητα, πολύ χάος φέρνει κατάρρευση.
«Ζούμε σε μια εποχή χάους. Σε μια εποχή tricksters», προσθέτει ο δημοσιογράφος. «Ο Μασκ, ο Τραμπ, ο Άντριου Τέιτ -η σύγχρονη δεξιά κινείται με αυτή τη λογική», τονίζει. «Τι είναι σοβαρό και τι όχι; Τι είναι πρόκληση και τι υπόσχεση; Αυτές οι φιγούρες απέκτησαν δύναμη καταρρίπτοντας κανόνες και όρια.
Κάποτε λέγαμε ότι οι tricksters αποκαλύπτουν αλήθειες που δεν μπορούν να ειπωθούν ανοιχτά. Ίσως αυτό ίσχυε παλιά. Αλλά σήμερα ελάχιστα είναι πλέον ανείπωτα. Οι αξίες πάνω στις οποίες χτίστηκε η κουλτούρα μας έχουν διαβρωθεί».
Το ερώτημα είναι αν αυτή η διάλυση μπορεί να οδηγήσει σε ανανέωση.
Αυτό είναι το κεντρικό ερώτημα της «Οδύσσειας» του Νόλαν. Η ταινία βασίζεται σε έναν ηθικό κανόνα: να φέρεσαι στον ξένο όπως θα ήθελες να σου φερθούν.
«Αυτή η ηθική είναι πλέον απαιτητική. Λίγοι τηρούν πλήρως αυτή την αρχή. Λίγοι φέρονται όπως θα ήθελαν να τους φερθούν. Αλλά το πρόβλημα σήμερα δεν είναι μόνο ότι δεν εφαρμόζεται -είναι ότι αυτή η ηθική απορρίπτεται. Η συμπόνια θεωρείται αδυναμία. Κυριαρχεί η λογική της δύναμης και της επιβολής».
Όταν ο Οδυσσέας χρησιμοποιεί τον Δούρειο Ίππο για να καταστρέψει την πόλη, είναι ήρωας ή εγκληματίας; Για τον Όμηρο ήταν ήρωας. Για τον Νόλαν, είναι ένας άνθρωπος που χρειάζεται λύτρωση.
«Η σύγχρονη δεξιά νοσταλγεί την εποχή της δύναμης, της ιεραρχίας, της κυριαρχίας. Υπάρχει μια επιστροφή σε αυτά τα πρότυπα στην σύγχρονη πολιτική σκηνή.
Η ταινία όμως δείχνει τις συνέπειες αυτής της λογικής. Ο πόλεμος φέρνει καταστροφή. Ο Οδυσσέας βλέπει τα αποτελέσματα των πράξεών του: νεκρούς, κατεστραμμένες πόλεις, χάος.
«Και έτσι φτάνουμε στο σήμερα. Ο κόσμος αρχίζει να βλέπει τη Δύση όχι ως πρότυπο, αλλά ως δύναμη που επιβάλλεται».
«Το ερώτημα είναι τι κάνουμε τώρα. Η απάντηση που προτείνει η ταινία είναι σαφής: η πραγματική δύναμη βρίσκεται στη συμπόνια, στην αμοιβαιότητα, στην ηθική.
Ο trickster μπορεί να καταστρέψει ή να αναγεννήσει. Η διαφορά είναι αν μπορούμε να ενώσουμε ξανά όσα έχουν διαλυθεί.
Η πρόοδος στην ιστορία ήρθε όταν παλιές αξίες επαναδιατυπώθηκαν με νέο τρόπο. Και ίσως τώρα είναι ξανά αυτή η στιγμή.
Η αναγέννηση είναι δύσκολη. Αλλά είναι απαραίτητη.
Ο Οδυσσέας του Νόλαν δεν είναι ένας trickster. Είναι ένας άνθρωπος που ζει στα ερείπια που άφησαν οι tricksters.
Και αυτό ισχύει και για εμάς.
Η εποχή των tricksters ίσως τελειώνει.
Τώρα χρειάζονται εκείνοι που θα ξαναχτίσουν τον κόσμο».
Πολλοί ίσως θεωρήσουν την ανάγνωση του Klein υπερβολική, τυχαία ή ακόμη και συγκυριακή -μια ερμηνεία που «κουμπώνει» απλώς στην επικαιρότητα. Όσοι όμως γνωρίζουν πραγματικά την κινηματογραφική γλώσσα και τη φιλοσοφική προσέγγιση του Νόλαν, πιθανότατα θα έβλεπαν σε αυτήν όχι μια σύμπτωση, αλλά μία από τις πιο ρεαλιστικές και συνεπείς αναγνώσεις του έργου του.
Σε μια στιγμή που η πολιτική, η κουλτούρα και η ίδια η ηθική μοιάζουν να δοκιμάζονται, η «Οδύσσεια» του Κρίστοφερ Νόλαν ξεπερνά τα όρια μιας κινηματογραφικής αφήγησης και λειτουργεί ως σχόλιο για την εποχή μας.
Μέσα από την ανάγνωση του Ezra Klein, ο αρχαίος μύθος μετατρέπεται σε έναν καθρέφτη της σύγχρονης πραγματικότητας -μιας εποχής όπου οι «tricksters» δεν ανήκουν πια μόνο στη μυθολογία, αλλά καθορίζουν τον δημόσιο λόγο και την εξουσία.
Η ανάγνωση αυτή δεν είναι απλώς κινηματογραφική, αλλά βαθιά πολιτική. Αναδεικνύει έναν κόσμο όπου η πρόκληση συγχέεται με τη δύναμη και η ανατροπή κανόνων παρουσιάζεται ως πρόοδος. Και όμως, η ταινία μοιάζει να υποστηρίζει κάτι πιο δύσκολο και πιο ουσιαστικό: ότι η πραγματική ισχύς δεν βρίσκεται στην επιβολή, αλλά στην ηθική, τη συμπόνια και την ικανότητα να συνυπάρχουμε.
Ίσως τελικά το πιο ουσιαστικό ερώτημα που θέτει η «Οδύσσεια» του Νόλαν δεν αφορά τον ίδιο τον Οδυσσέα, αλλά εμάς. Αν πράγματι ζούμε μέσα στα ερείπια που άφησαν οι σύγχρονοι tricksters, τότε το ζητούμενο δεν είναι ποιος θα τους μιμηθεί, αλλά ποιος θα τολμήσει να επαναπροσδιορίσει τις αξίες και να χτίσει κάτι πιο σταθερό στη θέση τους.
Η αναγέννηση δεν είναι εύκολη -αλλά ίσως είναι πιο αναγκαία από ποτέ.
Πηγή: Grace