Στις αρχές Ιουλίου, τρομακτικά ήχοι ακούστηκαν σε όλο το Κίεβο. Στο πλαίσιο μιας ευρύτερης επίθεσης στην ουκρανική πρωτεύουσα, η Ρωσία εξαπέλυσε φθηνά drones επιθέσεων αυτοκτονίας, τα οποία τροφοδοτούνταν από στροβιλοαντιδραστήρες (turbojet) αντί για έλικες.
Τα drones Shahed, μοιάζοντας πλέον περισσότερο με πυραύλους, ήταν ικανά να πετούν με ταχύτητες έως και 480 χλμ./ώρα — σχεδόν τρεις φορές γρηγορότερα από τις παλαιότερες εκδόσεις. Περίπου 30 άνθρωποι σκοτώθηκαν στην επίθεση, η οποία περιλάμβανε επίσης βαλλιστικούς πυραύλους και πυραύλους cruise.
Ο κινεζικός παράγοντας και οι αλυσίδες εφοδιασμού
Ήταν η τελευταία καινοτομία στα μη επανδρωμένα αεροσκάφη και, όπως και άλλα, έγινε δυνατή μόνο χάρη στην Κίνα, της οποίας τα εργοστάσια παρείχαν τους κινητήρες, σύμφωνα με Ουκρανούς αξιωματούχους που εξέτασαν ορισμένα από αυτά.
Ο κύριος στρατηγικός αντίπαλος της Ουάσινγκτον χρησιμεύει εδώ και καιρό ως ο σημαντικότερος, ενδεχομένως, κεντρικός κόμβος διακίνησης εξαρτημάτων για τα Shahed, συμπεριλαμβανομένων τμημάτων κινητήρα, σερβοκινητήρων και γυροσκοπίων, σύμφωνα με εν ενεργεία και πρώην Αμερικανούς αξιωματούχους και αναλυτές.
Αποτελεί μέρος μιας σύνθετης παγκόσμιας αλυσίδας εφοδιασμού που, σύμφωνα με αναλυτές, επέτρεψε σε μια απομονωμένη χώρα — το Ιράν — να πρωτοστατήσει και να μοιραστεί μία από τις πιο μετασχηματιστικές στρατιωτικές καινοτομίες της εποχής: φθηνές, ιπτάμενες, φονικές μηχανές που έχουν δυσκολέψει τις ΗΠΑ και τους συμμάχους τους, έχουν αυξήσει τον αριθμό των θυμάτων μεταξύ των πολιτών στην Ουκρανία και έχουν υπονομεύσει το στρατιωτικό πλεονέκτημα της Αμερικής στη Μέση Ανατολή.
Το Υπουργείο Εξωτερικών της Κίνας δεν ανταποκρίθηκε σε αίτημα για σχολιασμό. Παλαιότερα είχε δηλώσει ότι ρυθμίζει αυστηρά τις εξαγωγές εξαρτημάτων «διπλής χρήσης», τα οποία μπορούν να εξυπηρετήσουν τόσο πολιτικούς όσο και στρατιωτικούς σκοπούς. Απορρίπτει τις μονομερείς κυρώσεις των ΗΠΑ που τιμωρούν το μη εξουσιοδοτημένο εμπόριο τέτοιων ανταλλακτικών, λέγοντας ότι παραβιάζουν το διεθνές δίκαιο.
Η νέα αρχιτεκτονική του εξοπλισμού
Το Shahed — μια απατηλά απλή και καταστροφική ιπτάμενη «σφήνα» από φάιμπεργκλας, μικροτσίπ και εκρηκτικά που κοστίζει μόλις 20.000 δολάρια — βοηθά να φανεί πώς έχει αλλάξει η διάδοση των όπλων και γιατί η αξιοποίηση των παγκόσμιων αλυσίδων εφοδιασμού είναι πλέον τόσο σημαντική.
Στο παρελθόν, οι τεχνολογικές καινοτομίες στον πόλεμο έτειναν να προέρχονται από μεγάλες δυνάμεις που διέθεταν τις δικές τους βιομηχανικές βάσεις, επιτρέποντάς τους να παράγουν τα όπλα τους σε μεγάλη κλίμακα. Το τυφέκιο AK-47 είναι ένα καλό παράδειγμα: Αναπτύχθηκε από Ρώσους σχεδιαστές, επηρεάστηκε από ένα γερμανικό επιθετικό τυφέκιο και στη συνέχεια παρήχθη μαζικά από τα απέραντα εργοστάσια της Σοβιετικής Ένωσης.
Στον σημερινό κόσμο, ωστόσο, οποιαδήποτε χώρα με μια ιδέα για ένα όπλο — ακόμη και μια μεσαία δύναμη όπως το Ιράν — μπορεί να στραφεί σε προμηθευτές φθηνών ανταλλακτικών στο εξωτερικό, ειδικά στην Κίνα.
Για την ανάπτυξη των Shahed, το Ιράν χρησιμοποίησε ένα σχέδιο στο οποίο πρωτοστάτησαν οι ΗΠΑ και η Δυτική Γερμανία. Για την πραγματική κατασκευή τους, ωστόσο, η Τεχεράνη έπρεπε να προμηθευτεί εξαρτήματα από όλο τον κόσμο, συμπεριλαμβανομένων των δυτικών εθνών αλλά και της Κίνας. Ωστόσο, ακόμη και τα δυτικά εξαρτήματα έτειναν να διακινούνται μέσω εταιρειών-βιτρίνα (shell companies) στην ηπειρωτική Κίνα ή το Χονγκ Κονγκ για να αποκρύψουν την προέλευσή τους, και με την πάροδο του χρόνου, πολλά αντικαταστάθηκαν από εξαρτήματα που κατασκευάζονται εκεί, σύμφωνα με πρώην Αμερικανούς αξιωματούχους, Ουκρανούς αξιωματούχους και αναλυτές.
Η κυβέρνηση του Χονγκ Κονγκ δήλωσε ότι εφαρμόζει σθεναρά τις κυρώσεις των Ηνωμένων Εθνών, αλλά όχι αυτές που επιβάλλονται μονομερώς από μεμονωμένα έθνη, οι οποίες όπως υποστηρίζει παραβιάζουν το διεθνές δίκαιο.
Παγκόσμια εξάπλωση και επιχειρησιακός αντίκτυπος
Το Shahed και οι παραλλαγές του συνεχίζουν να προκαλούν όλεθρο. Τα drones Shahed βοήθησαν στην καταστροφή μιας αμερικανικής βάσης στο Μπαχρέιν, τροφοδοτώντας προβλήματα εφοδιαστικής αλυσίδας (logistics) του Ναυτικού. Η πολεμική αεροπορία της Ουκρανίας αναφέρει ότι η Ρωσία εξαπολύει Shahed κάθε νύχτα αυτόν τον μήνα. Τέτοια drones έχουν επίσης αναγκάσει τις ΗΠΑ και τους συμμάχους τους να εξαντλήσουν ακριβούς πυραύλους αναχαίτισης.
Η Κίνα και η Ινδία έχουν αποκαλύψει τις δικές τους εκδόσεις. Το Ιράν έχει επίσης πουλήσει την τεχνολογία των drones του στη Βενεζουέλα, τη Συρία και την Αιθιοπία, σύμφωνα με το Υπουργείο Άμυνας των ΗΠΑ, ενώ το Αφρικανικό Σώμα της Ρωσίας έχει χρησιμοποιήσει Shahed στο Μάλι. Ο στρατός των ΗΠΑ, εν τω μεταξύ, εμπνεύστηκε από την τεχνολογία των Shahed για να αναπτύξει ένα drone χαμηλού κόστους.
«Θα βλέπουμε αυτά τα πράγματα παντού», δήλωσε ο Μικ Ράιαν, στρατιωτικός αναλυτής και συνταξιούχος υποστράτηγος του Αυστραλιανού Στρατού.
Γεννημένο από την απομόνωση
Η πρώτη προειδοποίηση ήταν το βουητό. Το πλήρωμα του MV Mercer Street, ενός δεξαμενόπλοιου μεταφοράς πετρελαϊκών προϊόντων που έπλεε στα ανοικτά των ακτών του Ομάν, άκουσε ένα δυνατό βουητό και στη συνέχεια μια έκρηξη στα νερά πίσω τους νωρίς στις 29 Ιουλίου 2021. Λίγες ώρες αργότερα, ένα παρόμοιο ανοιχτό πράσινο drone σε σχήμα δέλτα προσέκρουσε στην αίθουσα διακυβέρνησης, σκοτώνοντας τον Ρουμάνο πλοίαρχο και έναν Βρετανό αξιωματικό ασφαλείας.
Ήταν τα πρώτα γνωστά θύματα του drone Shahed-136, του οποίου οι προκάτοχοι είχαν εμφανιστεί μόνο στα ιρανικά κρατικά μέσα ενημέρωσης και στις επιθέσεις του 2019 στις πετρελαϊκές εγκαταστάσεις της Σαουδικής Αραβίας.
Το drone ήταν προϊόν δεκαετιών εργασίας του Ιράν για την ανασυγκρότηση της πολεμικής του αεροπορίας, η οποία είχε δεκατιστεί από τις εκκαθαρίσεις και τις αυτομολήσεις μετά την επανάσταση του 1979 στη χώρα, καθώς και από τα αμερικανικά εμπάργκο σε ανταλλακτικά για αεροσκάφη αμερικανικής κατασκευής.
Η δυτική τεχνολογία και οι ιρανικές μετατροπές
Ιρανοί μηχανικοί πιθανότατα επωφελήθηκαν από δυτικά σχέδια, λένε οι αναλυτές. Στη δεκαετία του 1980, οι ΗΠΑ και η Δυτική Γερμανία συνεργάστηκαν για ένα drone που θα εξουδετέρωνε συστήματα ραντάρ. Μια ισραηλινή εταιρεία κατασκεύασε αργότερα ένα παρόμοιο drone γνωστό ως Harpy.
Το Ιράν πιθανότατα είχε κάποια πρόσβαση σε drones Harpy που χρησιμοποιήθηκαν από το Ισραήλ στη Συρία ή τον Λίβανο, δήλωσε ο Φαρζίν Ναντίμι, ανώτερος συνεργάτης στο Ινστιτούτο της Ουάσινγκτον για την Πολιτική της Εγγύς Ανατολής. Αλλά το σχέδιο ήταν επίσης ευρέως γνωστό για χρόνια σε στρατιωτικά περιοδικά.
Τα πρώτα ιρανικά drones, συμπεριλαμβανομένων ορισμένων που δοκιμάστηκαν κατά τη διάρκεια του πολέμου Ιράν-Ιράκ στη δεκαετία του 1980, χρησιμοποιήθηκαν για αναγνώριση και αεροπορική υποστήριξη, με αντιαρματικές ρουκέτες προσδεδεμένες κάτω από τα φτερά.
Αλλά αυτά τα UAV (μη επανδρωμένα αεροσκάφη) ήταν εξαιρετικά ανακριβή. Αυτό πυροδότησε μια στροφή προς τα drones επιθέσεων μιας χρήσης, τα οποία οι Ιρανοί μηχανικοί υπολόγισαν ότι μπορούσαν ακόμη να προκαλέσουν σημαντικές ζημιές, ακόμη και αν δεν χτυπούσαν τους στόχους τους. Το όνομα Shahed (που στα περσικά σημαίνει «αυτόπτης μάρτυρας») προήλθε από το Κέντρο Ερευνών Αεροπορικής Βιομηχανίας Σαχέντ, μια ιρανική εταιρεία που συνδέεται με το Σώμα των Φρουρών της Ισλαμικής Επανάστασης, αναφέρουν Αμερικανοί αξιωματούχοι και αναλυτές.
Η αναζήτηση κινητήρα και το δίκτυο προμηθειών
Ένα μεγάλο εμπόδιο για τους Ιρανούς μηχανικούς ήταν η δημιουργία ενός κινητήρα που θα μπορούσε να διατηρήσει υψηλές ταχύτητες και θερμοκρασίες για ώρες. Η καλύτερη επιλογή ήταν ένας γερμανικής σχεδίασης κινητήρας γνωστός ως L 550 E.
Ένα τηλεγράφημα του WikiLeaks του 2008 από Αμερικανούς διπλωμάτες προς τους Γερμανούς ομολόγους τους περιέγραφε λεπτομερώς πώς το Ιράν απέκτησε τον κινητήρα από τον κατασκευαστή του, τη Limbach Flugmotoren, ενδεχομένως με τη βοήθεια ενδιαμέσων που χρησιμοποίησαν πλαστά έγγραφα για να παραπλανήσουν τους τελωνειακούς επιθεωρητές.
Το 2012, μια κινεζική εταιρεία άρχισε να διανέμει τους κινητήρες της Limbach και στη συνέχεια εξαγόρασε τη γερμανική εταιρεία το 2017, διευκολύνοντας το Ιράν να εισάγει τους κινητήρες. Το Υπουργείο Οικονομικών των ΗΠΑ επέβαλε αργότερα κυρώσεις στη θυγατρική της κινεζικής εταιρείας, την Xiamen Limbach Aircraft Engine, επειδή προμήθευε τους κινητήρες στη Ρωσία για το πρόγραμμα μη επανδρωμένων αεροσκαφών της.
Η Xiamen Limbach δεν ανταποκρίθηκε σε αιτήματα για σχολιασμό.
Κυρώσεις, συμφωνίες δισεκατομμυρίων και δυτικά εξαρτήματα
Το Ιράν ανέπτυξε τελικά τον δικό του κινητήρα βασισμένο στα μοντέλα της Limbach, υπό την καθοδήγηση της εταιρείας Oje Parvaz Mado Nafar, μιας εταιρείας που συνδέεται με τους Φρουρούς της Επανάστασης, σύμφωνα με το Υπουργείο Οικονομικών των ΗΠΑ. Αλλά και αυτή βασίστηκε σε φθηνά εξαρτήματα που προμηθεύτηκε μέσω Κίνας.
Οι ΗΠΑ επέβαλαν κυρώσεις στη Mado το 2021. Η Ουκρανία δήλωσε αργότερα ότι ο συνιδιοκτήτης και πρόεδρος της εταιρείας, Ταξίαρχος Αμπντολάχ Μεχραμπί, ήταν άμεσα υπεύθυνος για μια συμφωνία του 2022 που πούλησε περισσότερα από 13.000 Shahed στη Ρωσία, μαζί με εξαρτήματα και εξοπλισμό κατασκευής, έναντι 324 εκατομμυρίων δολαρίων.
Οι κυρώσεις των ΗΠΑ κατά της Mado στόχευσαν επίσης έναν Κινέζο επιχειρηματία ονόματι Μα Τζιέ για τη βοήθειά του στην προμήθεια ανταλλακτικών. Η εργασία φέρεται να περιλάμβανε τη διοργάνωση συναντήσεων μεταξύ Ιρανών αξιωματούχων άμυνας και Κινέζων προμηθευτών και τη χρήση εταιρειών στην ηπειρωτική Κίνα και το Χονγκ Κονγκ για την αγορά ανταλλακτικών για την κατασκευή κινητήρων για Shahed, όπως χυτά κράματα αλουμινίου.
Τα drones μιας χρήσης του Ιράν και της Ρωσίας έχουν επίσης βασιστεί σε εξαρτήματα από δυτικές χώρες. Αυτά περιλαμβάνουν μικροελεγκτές από την Texas Instruments και γραμμικούς ρυθμιστές τάσης από την STMicroelectronics στην Ελβετία, σύμφωνα με τις αποσυναρμολογήσεις των drones από Ουκρανούς κρατικούς ερευνητές, διαρρεύσαντα έγγραφα από τη Ρωσία και αναλυτές.
Ωστόσο, έρευνες του Υπουργείου Οικονομικών διαπίστωσαν ότι σχεδόν όλα τα αμερικανικά και ευρωπαϊκά εξαρτήματα διοχετεύονταν μέσω Κινέζων ενδιαμέσων. Εταιρείες-βιτρίνα, συχνά στο Χονγκ Κονγκ, παρήγγειλαν εξαρτήματα από δυτικούς προμηθευτές συγκαλύπτοντας το γεγονός ότι ο τελικός προορισμός ήταν το Ιράν ή η Ρωσία.
Η Texas Instruments δήλωσε ότι «εναντιώνεται σθεναρά στη χρήση των τσιπ μας σε ρωσικό και ιρανικό στρατιωτικό εξοπλισμό και την παράνομη διοχέτευση των προϊόντων μας στη Ρωσία και το Ιράν». Η STMicroelectronics δήλωσε ότι δεν υποστηρίζει ούτε εγκρίνει τη χρήση των προϊόντων της σε εφαρμογές εκτός του προβλεπόμενου σκοπού τους.
Κινεζικές εξελίξεις και νέα τεχνολογία
Με την πάροδο του χρόνου, τα δυτικά εξαρτήματα εξαφανίζονται από τα Shahed, λένε Ουκρανοί αξιωματούχοι και αναλυτές, ακόμη και καθώς τα drones αποκτούν πιο προηγμένες δυνατότητες πλοήγησης και επίθεσης.
Ο συνταγματάρχης Ολεξάντρ Ζαρούμπα, ανώτερος κυβερνητικός ερευνητής στην Ουκρανία, δήλωσε τον Ιούνιο ότι τα Shahed βρίσκονται πλέον με περισσότερες κεραίες, μόντεμ και κάρτες SIM για τη διόρθωση των διαδρομών πτήσης χρησιμοποιώντας τοπικά δίκτυα — και ότι τα εξαρτήματα προέρχονται όλο και περισσότερο από την Κίνα.
Ορισμένα από τα drones έχουν βρεθεί με αντιαεροπορικά όπλα, πρόσθεσε ο Ζαρούμπα, γεγονός που θα τα καθιστούσε πολύ μεγαλύτερη απειλή για τα αεροπλάνα και τα ελικόπτερα που χρησιμοποιούνται για την κατάρριψή τους. Φωτογραφίες ενός τέτοιου drone που δείχθηκαν σε δημοσιογράφους στο Κίεβο τον Ιούνιο έδειχναν έναν μεγάλο αντιαεροπορικό πύραυλο προσδεδεμένο στο πάνω μέρος ενός Shahed, θυμίζοντας τα αντιαρματικά όπλα που προσάρμοζαν οι Ιρανοί στα πρώτα drones στη δεκαετία του 1980.
Ο πύραυλος δεν ήταν λειτουργικός και πιθανότατα προοριζόταν για να εκφοβίσει τα αεροσκάφη που επιχειρούσαν να καταρρίψουν το drone, δήλωσε ο Ζαρούμπα.
Η τακτική των επιθέσεων «κορεσμού» και η Telefly
Η Ρωσία εξαπολύει μερικές φορές Shahed, τα οποία ονομάζει Geran, μαζί με βαλλιστικούς πυραύλους σε μια προσπάθεια να κατακλύσει τις άμυνες. Οι πύραυλοι έχουν μεγαλύτερη ισχύ και προκάλεσαν πολλούς από τους θανάτους στην επίθεση της 2ας Ιουλίου στο Κίεβο. Αλλά τα Shahed είναι φθηνότερα και μπορούν να σταλούν σε πολύ μεγαλύτερους αριθμούς, καταπονώντας τις ουκρανικές άμυνες.
Ο Ουκρανός πρόεδρος Βολόντιμιρ Ζελένσκι στάθηκε ιδιαίτερα στη χρήση από τη Ρωσία των Shahed που τροφοδοτούνται από στροβιλοαντιδραστήρες μετά την επίθεση της 2ας Ιουλίου. Συνήθως, η Ουκρανία είναι σε θέση να σταματήσει περισσότερο από το 90% των παλαιότερων drones μιας χρήσης που στέλνει η Ρωσία. Όμως τα νέα μοντέλα με turbojet μπορούν να προσπεράσουν τα drones αναχαίτισης που κατασκευάζει η Ουκρανία και πρέπει να καταρριφθούν από μαχητικά αεροσκάφη ή από την περιορισμένη προμήθεια πυραύλων αναχαίτισης της Ουκρανίας, αναφέρουν Ουκρανούς αξιωματούχοι.
Η κινεζική εταιρεία που η ουκρανική κυβέρνηση λέει ότι κατασκευάζει τους κινητήρες turbojet, η Telefly Telecommunications Equipment, ιδρύθηκε το 2010 στο εμπορικό κέντρο Σεντζέν της νότιας Κίνας. Είναι κυρίως κατασκευαστής υλικού υπολογιστών και εξοπλισμού επικοινωνιών, αλλά πουλά επίσης τη δική της σειρά μικρών στροβιλοαντιδραστήρων (micro turbojets), οι οποίοι είναι μικροί κινητήρες που χρησιμοποιούνται σε drones.
Η Telefly δεν ανταποκρίθηκε σε αιτήματα για σχολιασμό.
Αφού η Ουκρανία δημοσιοποίησε την ανακάλυψη κινητήρων της Telefly σε ρωσικά drones, η ενότητα των turbojets εξαφανίστηκε από τις αγγλόφωνες σελίδες στον ιστότοπο της εταιρείας. Μπορούν ακόμα να βρεθούν στις σελίδες της στα κινεζικά και σε άλλες γλώσσες, καθώς και σε άλλους Κινέζους πωλητές στο διαδίκτυο.
«Για μεγάλο χρονικό διάστημα, η εστίαση για την κατασκευή του Shahed ήταν η απόκτηση δυτικών εξαρτημάτων. Εστίαζαν πολύ σε αυτό», δήλωσε η Κέρι Μπίτσοφ, πρώην αξιωματούχος του Υπουργείου Οικονομικών. «Τώρα πιστεύω ότι αυτό έχει μετατοπιστεί, καθώς η Κίνα έχει γίνει καλύτερη στην κατασκευή εξαρτημάτων και τέτοιας τεχνολογίας»
