Έλλειμμα διακυβέρνησης στην Ε.Ε. - Το κενό ηγεσίας στην Ευρώπη και η επέλαση της Ακροδεξιάς

Στα… βράχια οδηγεί το καράβι της Ευρωπαϊκής Ενωσης η Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν.

Δεν είναι μόνο η αντίδραση στα συνταρακτικά γεωπολιτικά γεγονότα που συμβαίνουν, η οποία είναι αργή και δύσκαμπτη, είναι και οι ίδιες οι πολιτικές προτεραιότητες που θέτει για την Ε.Ε. που συχνά εξυπηρετούν συγκεκριμένες χώρες και ειδικά συμφέροντα. Κρίνοντας συχνά με δύο μέτρα και δύο σταθμά, η Φον ντερ Λάιεν και η ομάδα της φαίνεται να ξεχνούν ότι στις θέσεις τους βρίσκονται για το καλό του ευρωπαϊκού λαού.

Κατά τους ιδρυτές της ευρωπαϊκής ιδέας, όπως ο Ζαν Μονέ και ο Ρομπέρ Σουμάν, η ιδέα της ενωμένης Ευρώπης δεν ήταν «να συνασπίσουμε κράτη, αλλά να ενώσουμε ανθρώπους». Ενα όραμα που συνόψισε αργότερα η Ευρωπαϊκή Αριστερά στο σύνθημα «η Ευρώπη των λαών».

Αντί γι’ αυτό, οι πολιτικές κατευθύνσεις της Ε.Ε. έχουν διχάσει τους λαούς, με αποτέλεσμα στο κενό αυτό που δημιούργησαν να φυτρώνουν παράσιτα όπως τα ακροδεξιά λαϊκιστικά κόμματα, που πλέον καραδοκούν σε πολλές χώρες της Ευρώπης. Η Λεπέν στη Γαλλία, το AfD στη Γερμανία, το VOX στην Ισπανία, η Μελόνι και ο Βανάτσι στην Ιταλία τρέφονται από τις συχνά μονομερείς πολιτικές που ευνοούν μόνο συγκεκριμένα συμφέροντα.

Φυσικά, η Φον ντερ Λάιεν δεν είναι μόνη. Τις ατυχείς επιλογές της Κομισιόν, η οποία είναι η εκτελεστική εξουσία της Ε.Ε. (κάτι σαν την κυβέρνηση μιας χώρας), υποστηρίζουν και τα κράτη-μέλη (που στην ίδια μεταφορά είναι κάτι σαν βουλευτές). Βαθιά διχασμένα, κοιτώντας αποκλειστικά το εθνικό τους συμφέρον και όχι το κοινό ευρωπαϊκό τους σπίτι, αδυνατούν να σκεφτούν ομαδικά και μακροπρόθεσμα.

Συχνά, οι ηγεσίες είναι αδύναμες, χωρίς όραμα, άγονται και φέρονται από τις ψήφους των ακραίων κομμάτων, τα οποία τελικά καθορίζουν την ατζέντα τόσο σε εθνικό όσο και σε ευρωπαϊκό επίπεδο. Ο άλλοτε δε ισχυρός γαλλογερμανικός άξονας, ο οποίος έθετε με πυγμή τα ζητήματα στο τραπέζι των συνόδων κορυφής, έχει πάψει να είναι δυνατός και να καθορίζει τις εξελίξεις. Αποτέλεσμα; Μια μόνιμη διελκυστίνδα με χώρες να τραβούν το σχοινί προς τις αντίθετες κατευθύνσεις.

Την υποκρισία της Φον ντερ Λάιεν αναδεικνύει συχνά στην αρθρογραφία του ο καθηγητής Ευρωπαϊκού Δικαίου στο HEC Paris Αλμπέρτο Αλεμάνο. Ο καθηγητής ασκεί κριτική όχι μόνο στα αποτελέσματα της Επιτροπής υπό την Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν, αλλά και στον τρόπο με τον οποίο ασκεί την εξουσία της, στις επιλογές απορρύθμισης και στις συνέπειες για τη δημοκρατική λογοδοσία.

Η Γάζα

«Είναι εύκολο να εξάρει κανείς την “ηθική διαύγεια” της Νάβι Πιλάι, βραβευμένης με το Νόμπελ Ειρήνης, αλλά το να ενεργήσει βάσει αυτής είναι πιο δύσκολο, έτσι δεν είναι, Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν; Η Ναβί Πιλάι κατέγραψε τα εγκλήματα στη Γάζα.

»Το Διεθνές Δικαστήριο της Χάγης κάλεσε τα κράτη να μη συναλλάσσονται με παράνομους οικισμούς. Ωστόσο, η Ε.Ε. συνεχίζει να συναλλάσσεται με τους παράνομους ισραηλινούς οικισμούς», έγραψε πριν από λίγες μέρες ο Α. Αλεμάνο. Παρέθεσε την ανάρτηση της προέδρου της Κομισιόν, στην οποία έδινε τα συγχαρητήρια στην Πιλάι, χωρίς πάντως να αναφέρει λέξη για τη Γάζα.

Η στάση της Φον ντερ Λάιεν για το Ισραήλ είναι πολύ χαρακτηριστική για τον τρόπο με τον οποίο οδηγεί την Ε.Ε. στις διεθνείς της σχέσεις. Σιωπηλή στη γενοκτονία, δύο χρόνια μετά ψέλλισε κάτι για την αναστολή της Συμφωνίας Σύνδεσης (εμπορική) Ε.Ε. – Ισραήλ.

Στην ουσία έπαιξε έξυπνα για κάποια που δεν θέλει να προχωρήσει αυτή η αναστολή: πέταξε το μπαλάκι στα κράτη-μέλη, γνωρίζοντας ότι οι αποφάσεις λαμβάνονται με ομοφωνία και κάτι τέτοιο δεν θα το επέτρεπε η πατρίδα της, η Γερμανία. Η απόφαση ακόμη εκκρεμεί!

Αλλωστε, το Ισραήλ και κυρίως οι ΗΠΑ είναι η υπ’ αριθμόν 1 προτεραιότητα της σημερινής Κομισιόν. Ετσι ήταν πάντα και παρόλο που η εξωτερική πολιτική παραμένει εθνική αρμοδιότητα, οι χώρες συμφωνούσαν με αυτόν τον προσανατολισμό.

Αλλά η εκλογή του απρόβλεπτου και MAGA Ντόναλντ Τραμπ έχει αναδείξει τη γύμνια της σημερινής Ε.Ε. Παρόλο που ούτε η Επιτροπή ούτε η Ε.Ε. γενικότερα συμφωνούν με τις επιλογές Τραμπ, δεν αποφασίζουν να υψώσουν ανάστημα στις υπερβολές και τις παράλογες πολιτικές του.

Τα αυτοκίνητα

Χαρακτηριστικό παράδειγμα, η εμπορική συμφωνία που έκλεισε η Φον ντερ Λάιεν με τον Ντόναλντ Τραμπ στο Τέρνμπερι της Σκοτίας το περασμένο καλοκαίρι. Σύμφωνα με τη δεξαμενή σκέψης European Policy Centre, η συμφωνία ήταν μονομερής συνθηκολόγηση απέναντι στις απαιτήσεις του Ντόναλντ Τραμπ. Το think tank επισημαίνει ότι η συμφωνία υπονομεύει την ευρωπαϊκή ανταγωνιστικότητα και τη διεθνή αξιοπιστία της Ενωσης, οδηγώντας σε εκροή κεφαλαίων και θεσμική υποτέλεια.

Προτεραιότητα της Φον ντερ Λάιεν ήταν η διάσωση των αυτοκινήτων για να προστατεύσει τα συμφέροντα των αυτοκινητοβιομηχανιών και των χωρών που τις φιλοξενούν. Δέσμευσε, δε, την Ε.Ε. να αγοράσει αμερικανική ενέργεια (υγροποιημένο φυσικό αέριο – LNG και πετρέλαιο) και ημιαγωγούς αξίας 750 δισεκατομμυρίων δολαρίων μέσα σε μια τριετία, καθώς και να κατευθύνει 600 δισεκατομμύρια δολάρια σε ευρωπαϊκές επενδύσεις εντός των ΗΠΑ.

Οι επικριτές τονίζουν ότι αυτές οι δεσμεύσεις στερούνταν οικονομικής λογικής, είναι μη ρεαλιστικές για την αγορά και οδηγούν σε μαζική εκροή ευρωπαϊκών κεφαλαίων. Και σαν να μην έφτανε αυτό, σύμφωνα με τους ειδικούς, η συμφωνία αφαιρεί από την Ε.Ε. το δικαίωμα να απαντήσει με δικά της εμπορικά αντίμετρα σε μελλοντικές πιέσεις των ΗΠΑ, ενώ, αντίθετα, αφήνει ανοιχτό το παράθυρο στον Τραμπ να αυξήσει μονομερώς τους δασμούς αν θεωρήσει ότι η Ευρώπη δεν πιάνει τους στόχους των αγορών.

Η πολιτική του κατευνασμού που έχει επιλέξει η Φον Ντερ Λάιεν έναντι του Τραμπ έχει φυσικά δημιουργήσει την αίσθηση μιας αδύναμης Ευρώπης, που λέει «ναι» σε όλες τις απαιτήσεις του πλανητάρχη. Ακόμα και στην εισβολή των ΗΠΑ στο Ιράν, δεν βρήκε να πει ούτε μια λέξη καταδίκης για την επιλογή Τραμπ, αλλά έσπευσε να καταδικάσει την… απάντηση του Ιράν, μιλώντας –σωστά– κατά του θεοκρατικού καθεστώτος που θέλει να συνεχίσει το πυρηνικό του πρόγραμμα.

Silver alert για τους επικεφαλής Ευρωπαίους

Οι κοινωνίες ανησυχούν, οι αντιδράσεις μεγαλώνουν, αλλά οι κορυφαίοι πολιτικοί της Ε.Ε. εμφανίζονται όλο και πιο λίγοι, όλο και πιο αργοί στην αντιμετώπιση των προκλήσεωνΚώστας ΑργυρόςΤην περασμένη Τρίτη, την ώρα που στις γαλλικές πόλεις ακούγονταν οι φωνές εκατοντάδων χιλιάδων μαθητών και φοιτητών ενάντια στις περικοπές στην κοινωνική πολιτική, ο πρόεδρος Μακρόν φωτογραφιζόταν στο παρισινό «Σαλόνι Αυτοκινήτου» μέσα σε high-tech μοντέλα Γάλλων κατασκευαστών.Η αντίθεση δεν θα μπορούσε να είναι πιο κραυγαλέα. Είναι πράγματι τόσο μεγάλη η αδιαφορία του προέδρου, που ήθελε κάποτε να αλλάξει την Ευρώπη και φυσικά και τη Γαλλία, γι’ αυτό που απασχολεί τους νεαρούς συμπατριώτες του ή απλώς τον έπεισαν οι σύμβουλοί του ότι χρειάζονταν μερικές φανταχτερές εικόνες για να στρέψει αλλού το βλέμμα της κοινής γνώμης;

Σχεδόν την ίδια ώρα ο καγκελάριος Μερτς μιλούσε στην Ενωση Γερμανών Εργοδοτών, στους οποίους υποσχόταν πάλι μεταρρυθμίσεις για να αρχίσει να τρέχει -όπως ελπίζει- η γερμανική οικονομία. Ενα εικοσιτετράωρο νωρίτερα είχε αναγκαστεί να αποχαιρετήσει από την κυβέρνησή του την υπουργό Εργασίας, Μπέρμπελ Μπας, με την οποία όπως ομολόγησε είχαν σημαντικές διαφορές για σημαντικά ζητήματα, που αφορούν ακριβώς αυτές τις μεταρρυθμίσεις που έχει ανακηρύξει σε θέσφατο από την πρώτη ημέρα της ορκωμοσίας του.Εικόνες που δεν μπορούν να μετρηθούν σε λέξεις, αλλά αναδεικνύουν το τεράστιο χάσμα που υπάρχει σήμερα μεταξύ των ευρωπαϊκών κοινωνιών και των ηγετών τους. Οι δημοσκοπήσεις και στις δύο χώρες το επιβεβαιώνουν. Στη Γαλλία με τα χρέη να κάνουν τους κερδοσκόπους να «μυρίζουν αίμα» η δημοτικότητα του προέδρου λίγους μήνες πριν από το τέλος της θητείας του έχει πέσει στο 15%. Οι δυνατότητες παρέμβασής του στις εξελίξεις είναι εξαιρετικά περιορισμένες.Στη Γερμανία, που βλέπει τη βιομηχανία της να αγκομαχά, το 87% των πολιτών δηλώνει δυσαρεστημένο με τον καγκελάριο Μερτς, ο οποίος θεωρεί ότι όλα μπορούν να λυθούν αν οι συμπατριώτες του δουλέψουν περισσότερο και αρρωσταίνουν σπανιότερα. Ο άνθρωπος που δήλωνε έτοιμος να ηγηθεί της Ευρώπης δεν είναι σε θέση να πείσει για τις ικανότητές του ούτε τη Νεολαία του κόμματος, που ανοιχτά τον έχει χαρακτηρίσει looser.Στην Ιταλία η Τζόρτζια Μελόνι, που έχασε στο μεταξύ το προνόμιο της ειδικής σχέσης με τον Τραμπ, ηγείται μιας κυβέρνησης που ακροβατεί, τα ποσοστά λαϊκής δυσαρέσκειας μεγαλώνουν και ένα νέο κόμμα ενός πρώην στρατηγού στα δεξιά της απειλεί να της δυσκολέψει μελλοντικές πλειοψηφίες.Το να μιλά κανείς για ηγέτες στην Ευρώπη είναι μάλλον άστοχο, ειδικά αν θεωρήσουμε ως βασικό χαρακτηριστικό της ηγεσίας ότι καταφέρνει να ενώνει. Ολοι οι προαναφερθέντες μάλλον διχάζουν τους συμπατριώτες τους και ενισχύουν το κλίμα της αστάθειας.

Εδώ και χρόνια στην Ευρώπη κυβερνούν πολιτικοί που δεν είναι σε θέση όχι να εμπνεύσουν, αλλά ούτε καν να πείσουν τους πολίτες για τις προθέσεις τους. Το ίδιο ισχύει και για την κεφαλή της Ευρωπαϊκής Ενωσης. Αλλά βεβαίως είναι ένα ερώτημα αν μπορεί να υπάρξει μια ηγετική φυσιογνωμία στις Βρυξέλλες που θα μπορούσε να καλύψει το κενό των εθνικών ηγετών.Πολύ περισσότερο που οι τελευταίοι φοβισμένοι από την άνοδο του εθνικισμού βάζουν όλο και συχνότερα το εθνικό συμφέρον, όπως το εννοούν αυτοί, πάνω από όλα. Φυσιογνωμίες όπως ο Ντελόρ ή ακόμα και ο Πρόντι είχαν την τύχη να ζήσουν σε άλλες εποχές και να έχουν τη στήριξη πολιτικών που δεν έμοιαζαν «μικροί» στις πατρίδες τους. Σε τελική ανάλυση αυτό που κάνει έναν «ηγέτη» είναι οι ιδέες του και αυτή τη στιγμή η Ευρώπη μοιάζει να έχει ως μοναδική ιδέα της το πώς θα μετατραπεί σε «άπαρτο κάστρο» με αναμμένες πολεμικές μηχανές.Τον Ιούλιο του 2025 η Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν έκρινε πως είχε τα φόντα να «διαπραγματευτεί» μόνη της με τον Τραμπ μια εμπορική συμφωνία που όλοι έβλεπαν ότι είναι καταστροφική, αλλά τα επικοινωνιακά επιτελεία σε Βρυξέλλες, Βερολίνο και Παρίσι αποφάσισαν να βαφτίσουν ως την καλύτερη δυνατή ή έστω «μη χειρότερη».Οι δασμοί στα ευρωπαϊκά προϊόντα παρέμειναν, οι Ευρωπαίοι δεσμεύτηκαν να κάνουν επενδύσεις ύψους 600 δισ. δολαρίων εντός των ΗΠΑ, την ώρα που παραδέχονταν ως πρόβλημα τη μείωση των επενδύσεων στο δικό τους έδαφος και υποχρεώθηκαν να αγοράσουν αμερικανικά ενεργειακά προϊόντα (κυρίως ακριβό αμερικανικό LNG) συνολικού ύψους 750 δισ. δολαρίων

.Η μαχαιριά

Ηταν, όπως αποδείχτηκε, μια πισώπλατη μαχαιριά για τα νοικοκυριά στην Ευρώπη, αλλά και μια τρικλοποδιά στην ίδια την ευρωπαϊκή -κυρίως γερμανική- οικονομία που είχε μάθει στο φτηνό ρωσικό αέριο. Ο μύθος του γερμανικού βιομηχανικού γίγαντα άρχισε να ξεθωριάζει όταν έχασε το δεκανίκι του.Αναρωτιέται κανείς πόσο χειρότερη θα μπορούσε να είναι η συμφωνία για την οποία καμάρωνε η πρόεδρος της Κομισιόν. Για τη Φον ντερ Λάιεν βεβαίως δεν υπήρξε κανένα πρόβλημα, ούτε ποτέ κλήθηκε να λογοδοτήσει. Θα απαντούσε πιθανώς ότι δεν υπήρξαν πρακτικά από τις συνομιλίες της με τον Τραμπ, όπως δεν υπάρχουν πια τα «σβησμένα» SMS από τη θητεία της στο γερμανικό υπουργείο Αμυνας ή αργότερα από τις συμφωνίες-εξπρές με τον κύριο Μπουρλά για την αγορά εμβολίων που κόστισαν δισεκατομμύρια στους Ευρωπαίους πολίτες και τελικά πετάχτηκαν.Τον Μάιο του 2025 η γερμανική κυβέρνηση, ακολουθώντας το επιτυχημένο παράδειγμα της προέδρου της Κομισιόν, ανακοίνωσε ότι θα σταματήσει να δίνει λεπτομέρειες για τις συμφωνίες αγοράς πολεμικού υλικού.Ο καγκελάριος Φρίντριχ Μερτς δήλωσε τότε κατά τη διάρκεια επίσκεψής του στο Κίεβο ότι η συζήτηση για τα εξοπλιστικά συστήματα και τα διαμετρήματα των όπλων θα κρατηθεί μακριά από τη δημοσιότητα με στόχο την επίτευξη «στρατηγικής ασάφειας» (strategic ambiguity), έτσι ώστε να αποτραπεί η άντληση οποιουδήποτε στρατηγικού πλεονεκτήματος από τη ρωσική πλευρά.Αν έχετε ανάγκη να δείτε μια ηγετική κίνηση από τη μεριά του Βερολίνου, αυτή σίγουρα… προσφέρεται. Ο Φρίντριχ Μερτς από την πρώτη μέρα της θητείας του έδειξε ότι θέλει να αφήσει το στίγμα του ως «καγκελάριος της Ευρώπης», θεωρώντας ότι έχει τις κατάλληλες γνώσεις και εμπειρίες διεθνώς ίσως λόγω της προηγούμενης θητείας του στην Blackrock.

Η εξωτερική πολιτική του Φριντριχ Μερτς έδειξε να επικεντρώνεται σχεδόν αποκλειστικά στην προσπάθεια στήριξης της Ουκρανίας και διατήρησης ενός αντιρωσικού μετώπου των Ευρωπαίων ει δυνατόν σε συνεργασία με τον Ντόναλντ Τραμπ. Ο τελευταίος δεν έδειξε καμιά τέτοια προθυμία και η Γερμανία μετατράπηκε σε βασικό υποστηρικτή του Κιέβου, απειλώντας συχνά ευρωπαϊκές χώρες που έδειχναν να θέλουν να πάρουν αποστάσεις από αυτή την ταύτιση. Και δεν εννοείται με αυτό μόνο η «πρώην» ορμπανική Ουγγαρία.

Ασχέτως αν το δηλώνουν δημοσίως, πολλοί εταίροι των Γερμανών τούς βλέπουν εδώ και χρόνια ως μέρος του χρονίζοντος προβλήματος που ακούει στο όνομα «Ουκρανικό» και όχι ως μέρος μιας λύσης.

Η κυβέρνηση του Βερολίνου έχει στηρίξει μέχρι τώρα με πάνω από 100 δισεκατομμύρια τον Ζελένσκι και έχει σθεναρά απορρίψει κατά καιρούς προτάσεις άλλων Ευρωπαίων, όπως η Γαλλία και η Ιταλία, για άνοιγμα διαύλων επικοινωνίας με τη Μόσχα, συχνά μάλιστα με απαξιωτικό τρόπο.

Ισως και εδώ ο καγκελάριος να ήθελε να δείξει πόσο μεγάλες είναι οι διαφορές του από την Ανγκελα Μέρκελ, η οποία όσο ήταν ενεργή πολιτικά έκανε ό,τι μπορούσε για να τον κρατήσει μακριά από κομματικά και κυβερνητικά αξιώματα.

Η αναφορά στη Μέρκελ μάς δίνει την ευκαιρία να θυμηθούμε ότι όταν αποχώρησε από την πολιτική το 2021 τα ποσοστά δημοτικότητάς της παρέμεναν περίπου στο 75% μετά από 16 χρόνια στην καγκελαρία και έχοντας ξεπεράσει σφοδρές επιθέσεις για τη χρηματοπιστωτική κρίση, το μεταναστευτικό και την πανδημία.

Η νοσταλγία

Τα ποσοστά του Μερτς σήμερα είναι κάπου στο 13%. Βεβαίως δεν κάνουν μόνο τα ποσοστά τον ηγέτη, ούτε η θητεία της Μέρκελ ήταν απαλλαγμένη από λάθη, αλλά σίγουρα ένας ηγέτης δεν αρκεί μόνο να είναι, αλλά πρέπει και να εκλαμβάνεται έτσι από την κοινωνία. Και η νοσταλγία του σήμερα κάνει πολλούς να νιώθουν ότι πράγματι η Ανατολικογερμανίδα απόφοιτος Φυσικής του Πανεπιστημίου Καρλ Μαρξ στη Λιψία ήταν η τελευταία μεγάλη ηγέτιδα της Ευρώπης.

Τον Νοέμβριο του 2016, δύο μήνες πριν από τη λήξη της θητείας του, ο Μπαράκ Ομπάμα επέλεξε να την επισκεφτεί στη Γερμανία. Οπως είπαν πολλοί τότε, έχρισε τη Μέρκελ «θεματοφύλακα των φιλελεύθερων αξιών της Δύσης» εν όψει του ερχομού του οδοστρωτήρα Τραμπ και την ενθάρρυνε εμμέσως να διεκδικήσει την επανεκλογή της το 2017.

Βεβαίως ο «Τραμπ 1» ήταν πολύ πιο μαζεμένος από τον «Τραμπ 2» και κανείς δεν ξέρει πώς θα τον αντιμετώπιζε σήμερα η Μέρκελ. Αλλά η εικόνα του φοβισμένου, λιγομίλητου μαθητή απέναντι στον αυταρχικό δάσκαλο που έδωσε ο Μερτς στο πρώτο του ταξίδι στον Λευκό Οίκο έχει αφήσει ανεξίτηλα σημάδια στην αυτοπεποίθηση του μέσου Γερμανού.

---

Τι σημαίνει τελικά να είσαι ηγέτης