Έχει γίνει η Ελλάδα ο «Δούρειος Ίππος» του Ισραήλ στον Περσικό Κόλπο;

του Αλί Μπακίρ* Ι Middle East Eye

Το Τελ Αβίβ θα ήθελε να διατηρήσει την παρουσία του στο πλαίσιο της αναδυόμενης αρχιτεκτονικής ασφάλειας του Συμβουλίου Συνεργασίας του Κόλπου (GCC) – χωρίς  να χρειάζεται να γίνει άμεσα δεκτό στο τραπέζι των διαπραγματεύσεων. Τα τελευταία χρόνια, και ειδικά από τα τέλη του 2019, η Αθήνα έχει ενισχύσει τις σχέσεις της με τα κράτη του Κόλπου με τρόπους που λίγοι θα μπορούσαν να προβλέψουν.

Με την πρώτη ματιά, η σχέση φαίνεται τυπική: ένα ευρωπαϊκό κράτος αποκτά πρόσβαση σε ενέργεια και επενδύσεις, ενώ τα κράτη του Κόλπου, με τη σειρά τους, αποκτούν έναν πρόθυμο ευρωπαϊκό εταίρο.

Αν το εξετάσουμε πιο προσεκτικά, όμως, οι λεπτομέρειες αποκαλύπτουν μια διαφορετική εικόνα. Η προώθηση της Ελλάδας στον Κόλπο έγινε σε δύο φάσεις, καθεμία από τις οποίες εξελίχθηκε παράλληλα με τις ίδιες δύο τάσεις: μια στενότερη συμμαχία με το Ισραήλ και την εντατικοποίηση των τριβών με την Τουρκία.

Η πρώτη φάση, από το 2016 περίπου έως το 2021, πήρε τη μορφή ενός αντιτουρκικού συνασπισμού. Χτισμένος γύρω από τον άξονα Ελλάδα-Ισραήλ-Κύπρος, επεδίωξε να προσελκύσει τη Γαλλία, την Αίγυπτο, τον Χαλίφα Χάφταρ της Λιβύης, τη Συρία του Μπασάρ αλ-Άσαντ, καθώς και – με φόντο τον αποκλεισμό του Κατάρ το 2017 – τόσο τα ΗΑΕ όσο και τη Σαουδική Αραβία.

Ενώ η οικονομική, ενεργειακή και επενδυτική συνεργασία αποτέλεσε το πρόσχημα για αυτή τη συμμαχία, η ασφάλεια και η άμυνα ήταν η ουσία της. Η σύμπραξη αυτή επιτεύχθηκε εύκολα εκείνη την εποχή, καθώς το Αμπού Ντάμπι και το Ριάντ ταυτίζονταν ήδη ανεπίσημα με τις περιφερειακές πολιτικές του Ισραήλ σε πολλαπλά επίπεδα.

Σε αυτό το πλαίσιο, η Αθήνα κατάφερε να υπογράψει αρκετές στρατηγικές συμφωνίες με κράτη του Συμβουλίου Συνεργασίας του Κόλπου (GCC).

Την ίδια χρονιά, τα ΗΑΕ έστειλαν δυνάμεις στην Ελλάδα για κοινές ασκήσεις, ενώ οι δύο χώρες συντονίστηκαν σε θέματα ασφάλειας στην Ανατολική Μεσόγειο στο πλαίσιο ενός ευρύτερου δικτύου που συνδέει την Ελλάδα, την Κύπρο, την Αίγυπτο, τη Γαλλία και το Ισραήλ.

Επέκταση της εμβέλειας

Ομοίως, μια ιστορική Ελληνό-Σαουδαραβική συμφωνία στον τομέα της άμυνας το 2021 οδήγησε στην αποστολή μιας ελληνικής συστοιχίας πυραύλων Patriot και προσωπικού στο βασίλειο, παράλληλα με κοινές αεροπορικές ασκήσεις όπως η «Falcon Eye» και μια σειρά επισκέψεων ανώτερων στρατιωτικών. Οι ελληνο-σαουδαραβικοί δεσμοί στον τομέα της άμυνας και της ασφάλειας ενισχύθηκαν όσο ποτέ άλλοτε.

Ωστόσο, η δομή της αντιτουρκικής συμμαχίας κατέρρευσε όταν κατέρρευσε και η βάση στην οποία στηριζόταν. Μόλις επιλύθηκε η κρίση του Κόλπου του 2017 και οι σχέσεις μεταξύ των ΗΑΕ, της Αιγύπτου και της Σαουδικής Αραβίας, αφενός, και της Τουρκίας, αφετέρου, ομαλοποιήθηκαν, το ελληνο-ισραηλινό σχέδιο για την προσέλκυση κρατών του GCC εναντίον της Άγκυρας έχασε τη βάση του.

Μια δεύτερη ελληνική προσπάθεια προς τα κράτη του GCC πραγματοποιήθηκε από το 2023 έως το 2026, ευθυγραμμισμένη με τις ίδιες δύο τάσεις: μια ενισχυμένη συμμαχία με το Ισραήλ και αυξανόμενες τριβές με την Τουρκία.

Οι στόχοι της Ελλάδας κατά τη διάρκεια αυτής της φάσης ήταν διττοί: να επεκτείνει την εμβέλεια και την επιρροή του ελληνο-ισραηλινού συνασπισμού στον Κόλπο μέσω δεσμών άμυνας και ασφάλειας, και να αποδυναμώσει (και ενδεχομένως να αντισταθμίσει) το αυξανόμενο βάρος και ρόλο της Τουρκίας στον Κόλπο, ειδικά όσον αφορά τη Σαουδική Αραβία, τα ΗΑΕ και το Κατάρ.

Αυτό που κάνει αυτή την προσπάθεια να ξεχωρίζει είναι ο βαθμός στον οποίο η Αθήνα έχει συγχωνεύσει πλήρως την πολιτική ασφαλείας της με εκείνη του Ισραήλ, σε βαθμό που κανένα άλλο ευρωπαϊκό κράτος δεν έχει κάνει, σε μια εποχή που το Ισραήλ αποτελεί παγκόσμιο παρία, του οποίου οι ανώτατοι αξιωματούχοι αντιμετωπίζουν εντάλματα σύλληψης για τα γενοκτονικά εγκλήματα του κράτους τους.

Οι αριθμοί επιβεβαιώνουν το επιχείρημα. Το εμβληματικό πρόγραμμα αεροπορικής άμυνας της Ελλάδας, που ονομάζεται «Ασπίδα του Αχιλλέα», αποτελεί μια επένδυση ύψους περίπου 3,5 δισ. δολαρίων για την ενσωμάτωση τριών ισραηλινών συστημάτων σε ένα πολυεπίπεδο δίκτυο αεροπορικής και πυραυλικής άμυνας, καθώς και άμυνας κατά των drones.

Νωρίτερα φέτος, η Αθήνα πρόσθεσε περίπου 750 εκατομμύρια δολάρια για πυραυλικό πυροβολικό ακριβείας από την Elbit Systems, ένα σύστημα που έχει τοποθετηθεί κατά μήκος των συνόρων της με την Τουρκία. Ισραηλινές εταιρείες εκπαιδεύουν Έλληνες πιλότους μαχητικών, ενώ η εξαγορά της ελληνικής εταιρείας Intracom Defense από την Israel Aerospace Industries το 2023 άνοιξε τον δρόμο για τοπική παραγωγή και μεταφορά τεχνολογίας. Οι αξιωματικοί πλέον κινούνται μεταξύ των δομών διοίκησης της μιας και της άλλης χώρας σε αριθμούς που κάνουν τη σχέση να μοιάζει λιγότερο με εταιρική συνεργασία και περισσότερο με ενοποίηση.

Η ελληνική προέλαση στον Κόλπο διευκολύνει την ηγεμονική ατζέντα του Ισραήλ. Το Ισραήλ βγήκε από τον πόλεμο της Γάζας διπλωματικά περιορισμένο, νομικά εκτεθειμένο και ανεπιθύμητο σε μεγάλο μέρος της περιοχής.

Θα ήθελε να παραμείνει παρόν μέσα στην αναδυόμενη αρχιτεκτονική ασφαλείας του Συμβουλίου Συνεργασίας του Κόλπου (GCC) χωρίς να χρειάζεται να είναι ευπρόσδεκτο στο τραπέζι των διαπραγματεύσεων – και το να έχει έναν αξιόπιστο εταίρο που ήδη προσπαθεί να ενσωματωθεί στους αμυντικούς κύκλους του Κόλπου, μεταφέροντας ισραηλινά συστήματα, δόγμα και διαύλους πληροφοριών, είναι ένας τρόπος για να το διαχειριστεί σιωπηρά.

Σιωπηλή αναπροσαρμογή

Η Άγκυρα αποτελεί το άλλο μισό της εξίσωσης. Η Τουρκία είναι το μοναδικό κράτος του ΝΑΤΟ με μουσουλμανική πλειοψηφία που διαθέτει σοβαρή αμυντική βιομηχανία, ιστορικό ευθυγράμμισης με αραβικούς και ισλαμικούς αγώνες κατά τη διάρκεια του πολέμου στη Γάζα, καθώς και το γεωγραφικό βάρος για να υποστηρίξει τις θέσεις της. Από την επίλυση της κρίσης του Κόλπου το 2017, τα κράτη του ΣΣΚ προχωρούν σιωπηλά σε αναπροσαρμογή προς την Άγκυρα, η οποία πλέον θεωρείται στρατηγικός εταίρος και όχι ανταγωνιστής.

Οι προσπάθειες της Τουρκίας να δημιουργήσει μια περιφερειακή αρχιτεκτονική ασφάλειας, ή έναν «άξονα σταθερότητας» βασισμένο στην περιφερειακή κυριαρχία – με τη συνεργασία και τον συντονισμό βασικών περιφερειακών δυνάμεων, όπως η Σαουδική Αραβία, το Πακιστάν και η Αίγυπτος – έρχονται σε άμεση αντίθεση με την πολιτική της Ελλάδας στη Μέση Ανατολή.

Εάν υλοποιηθεί με επιτυχία, αυτή η πρωτοβουλία θα μπορούσε να ανατρέψει για άλλη μια φορά τα περιφερειακά σχέδια της Ελλάδας. Η Αθήνα αισθάνεται, επομένως, την ανάγκη να επιβεβαιώσει τη συμμαχία της με το Ισραήλ και να αντισταθμίσει την Άγκυρα όχι μόνο στην Ανατολική Μεσόγειο, αλλά και σε άλλους τομείς όπου δραστηριοποιείται η Τουρκία, συμπεριλαμβανομένου του Κόλπου.

Δεν αποτελεί, λοιπόν, έκπληξη το γεγονός ότι ο πρωθυπουργός του Ισραήλ Μπέντζαμιν Νετανιάχου έχει εντάξει την Ελλάδα, την Κύπρο και την Ινδία στο ισραηλινό «εξάγωνο συμμαχιών», το οποίο έχει σχεδιαστεί για να αντισταθμίσει την αναδυόμενη συμμαχία μεταξύ Σαουδικής Αραβίας, Τουρκίας, Πακιστάν και Αιγύπτου.

Τον περασμένο Δεκέμβριο, κατά τη 10η σύνοδο κορυφής Ισραήλ-Ελλάδας-Κύπρου στην Ιερουσαλήμ, οι ηγέτες των τριών χωρών δεσμεύτηκαν να εμβαθύνουν τη συνεργασία τους στους τομείς της άμυνας και της ασφάλειας. Λίγες ημέρες νωρίτερα, ελληνικά και ισραηλινά μέσα ενημέρωσης ανέφεραν πιθανά σχέδια για τη δημιουργία μιας κοινής δύναμης ταχείας αντίδρασης 2.500 ατόμων, η οποία θα αποτελείται από 1.000 στρατιώτες από το Ισραήλ και την Ελλάδα και 500 από την Κύπρο, με αεροπορικά και ναυτικά μέσα. Αυτό παρουσιάστηκε ανοιχτά ως μηχανισμός αποτροπής και συγκράτησης της Τουρκίας στην Ανατολική Μεσόγειο.

Κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου, η Αθήνα έχει επικεντρωθεί στην ενίσχυση της γεωπολιτικής της σημασίας για τα κράτη του Συμβουλίου Συνεργασίας του Κόλπου (GCC), ιδίως τη Σαουδική Αραβία και τα ΗΑΕ, εστιάζοντας σε έργα ενέργειας, υποδομών και συνδεσιμότητας εκτός  από την άμυνα και την ασφάλεια, όπως ο Οικονομικός Διάδρομος Ινδίας-Μέσης Ανατολής-Ευρώπης (IMEC) και μια πρωτοβουλία για καλώδιο οπτικών ινών.

Αξίζει να σημειωθεί ότι ο IMEC αποκλείει σκόπιμα την Τουρκία και την Αίγυπτο. Με άξονες το Ισραήλ και την Ινδία, εκτείνεται μέσω των ΗΑΕ και της Σαουδικής Αραβίας προς την Ευρώπη μέσω της Ελλάδας, προσεγγίζοντας τα κράτη του ΣΣΚ προς την εξαγωνική συμμαχία.

Οι λεπτομέρειες

Όταν ξέσπασε ο πόλεμος ΗΠΑ-Ισραήλ-Ιράν τον περασμένο Φεβρουάριο, η Ελλάδα έσπευσε να προσφέρει αμυντική και επιχειρησιακή βοήθεια στα κράτη του ΣΣΚ. Ο Έλληνας υπουργός Άμυνας Νίκος Δενδιάς περιόδευσε στα κράτη του Κόλπου, επισκεπτόμενος τα ΗΑΕ και το Κατάρ τον Μάρτιο και τον Απρίλιο, και ακολούθως από ένα ταξίδι στη Σαουδική Αραβία.

Οι επισκέψεις αυτές συγχρονίστηκαν με έναν πόλεμο στον οποίο ελληνικές στρατιωτικές εγκαταστάσεις χρησίμευσαν ως εφοδιαστική αρτηρία για τις ίδιες τις επιθέσεις που πυροδότησαν τις ανταποδοτικές πυραυλικές επιθέσεις του Ιράν σε πρωτεύουσες του Κόλπου. Μια χώρα που βασίζεται στο Ισραήλ για την αμυντική της αεροπορία, και που παρουσιάζεται ως πάροχος ασφάλειας για τον ΣΣΚ εν μέσω ενός περιφερειακού πολέμου, φαίνεται να προσφέρει κάτι που στην πραγματικότητα δεν διαθέτει – εκτός αν αυτό που προσφέρει πραγματικά είναι η σύνδεση με το σύστημα και την ατζέντα ενός άλλου κράτους.

Πού, σε αυτή την εικόνα, βρίσκεται ο Κόλπος – και ποιος μεταφέρει την εικόνα αυτή στο εσωτερικό του;

Όταν ένα έθνος γίνεται σημαντικός πελάτης της αμυντικής βιομηχανίας ενός άλλου, φιλοξενεί τις εγκαταστάσεις εκπαίδευσής του, υιοθετεί τη στρατιωτική του δογματική, ενσωματώνει τους αξιωματικούς του και συντονίζεται ανοιχτά εναντίον τρίτου μέρους, η δική του εξωτερική πολιτική αρχίζει να φέρει την σφραγίδα του συμμάχου του.

Αυτό είναι εμφανές στον τρόπο με τον οποίο συμπεριφέρονται τα βαθιά αλληλένδετα αμυντικά τους συστήματα. Οι πληροφορίες, η πρόσβαση και το πολιτικό βάρος αρχίζουν να κινούνται και προς τις δύο κατευθύνσεις σχεδόν αντανακλαστικά. Ό,τι φτάνει σε ένα ελληνικό γραφείο δεν παραμένει απαραίτητα στο ελληνικό γραφείο.

Επιπλέον, οι αξιωματούχοι που υπογράφουν συμφωνίες συνεργασίας στο Ριάντ είναι οι ίδιοι που υπογράφουν δηλώσεις στην Ιερουσαλήμ για να ορίσουν μια συμμαχία που διακρίνεται, εν μέρει, από αυτό στο οποίο αντιτίθεται. Η ίδια Αθήνα που αγοράζει ισραηλινά συστήματα αεροπορικής άμυνας για να αποτρέψει την Τουρκία, καλείται να συνδράμει στον σχεδιασμό της αεροπορικής άμυνας του Κόλπου. Ο πόλεμος προκάλεσε την όξυνση αυτής την αντίφασης.

Αυτά είναι τα ψιλά γράμματα που οι υπεύθυνοι λήψης αποφάσεων του Κόλπου θα πρέπει να διαβάσουν πριν από τον επόμενο γύρο χειραψιών. Όταν οι ηγέτες της Ελλάδας, του Ισραήλ και της Κύπρου ορίζουν τη συμμαχία τους με βάση το ποιον προορίζεται να περιορίσει, και όταν αυτό το κράτος είναι ακριβώς εκείνο εναντίον του οποίου κινείται ο Κόλπος, ανακύπτει ένα βασικό ερώτημα – το οποίο απαντάται από μόνο του.

Πού, σε αυτό το σκηνικό, βρίσκεται ο Κόλπος – και ποιος μεταφέρει αυτό το σκηνικό στο εσωτερικό του;

*Ο Αλί Μπακίρ είναι επίκουρος καθηγητής-ερευνητής στο Κέντρο Ανθρωπιστικών και Κοινωνικών Επιστημών «Ιμπν Χαλντούν». Παρακολουθεί τις γεωπολιτικές και ασφαλιστικές τάσεις στη Μέση Ανατολή, την πολιτική των μεγάλων δυνάμεων, τη συμπεριφορά των μικρών κρατών, καθώς και τους αναδυόμενους μη συμβατικούς κινδύνους και απειλές, με ιδιαίτερη έμφαση στην εξωτερική και αμυντική πολιτική της Τουρκίας, καθώς και στις σχέσεις Τουρκίας-Αραβικών χωρών και Τουρκίας-Χωρών του Κόλπου. Μπορείτε να τον βρείτε στο Twitter ως @AliBakeer

Πηγή: infowar