Η Νέα Ισορροπία Δυνάμεων στη Μέση Ανατολή

Αμερική, Ιράν και ο αναδυόμενος αραβικός άξονας

Κατά τη διάρκεια της επίσκεψής του στη Μέση Ανατολή τον Μάιο, ο Πρόεδρος των ΗΠΑ Ντόναλντ Τραμπ έκανε πολλά πράγματα που λίγοι θα είχαν προβλέψει μήνες ή και εβδομάδες νωρίτερα. Ένα από αυτά ήταν η αιφνιδιαστική συνάντησή του με τον νέο ηγέτη της Συρίας, Άχμεντ αλ-Σάρα, και η επακόλουθη άρση των κυρώσεων των ΗΠΑ κατά της Συρίας, παρά το ιστορικό του Σάρα ως ηγέτη μιας μαχητικής ισλαμιστικής ομάδας. Ένα άλλο ήταν η απόφασή του να μην συμπεριλάβει το Ισραήλ στο πρόγραμμα, παρά τις συνεχιζόμενες προσπάθειες της κυβέρνησής του για τον τερματισμό του πολέμου στη Γάζα. Το ταξίδι ακολούθησε την απόφαση της κυβέρνησης στις αρχές Μαΐου να υπογράψει διμερή κατάπαυση του πυρός με τους Χούθι στην Υεμένη, χωρίς να συμβουλευτεί ή να συμπεριλάβει το Ισραήλ. Μαζί με την έναρξη άμεσων συνομιλιών από τον Τραμπ με το Ιράν - ένα βήμα στο οποίο το Ισραήλ αντιτίθεται σθεναρά, αλλά οι Άραβες ηγέτες στον Περσικό Κόλπο χαιρέτισαν και μάλιστα βοήθησαν στη διευκόλυνσή του - αυτές οι εξελίξεις υποδηλώνουν πόσο έχει αλλάξει η περιφερειακή ισορροπία δυνάμεων από την επίθεση της Χαμάς στο Ισραήλ στις 7 Οκτωβρίου 2023.

Ο πόλεμος στη Γάζα έχει αλλάξει το γεωπολιτικό τοπίο της Μέσης Ανατολής. Στα χρόνια πριν από την επίθεση της 7ης Οκτωβρίου, η Σαουδική Αραβία, τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα (ΗΑΕ) και άλλα κράτη του Κόλπου συμμερίζονταν με το Ισραήλ την αντίληψη ότι το Ιράν και η συμμαχία των δυνάμεων δι' αντιπροσώπων του ήταν η κυρίαρχη απειλή της περιοχής. Υποστήριξαν την πρώτη εκστρατεία «μέγιστης πίεσης» της κυβέρνησης Τραμπ στην Τεχεράνη και άρχισαν να ομαλοποιούν τις σχέσεις με το Ισραήλ. Σήμερα, η κατάσταση έχει αλλάξει δραματικά. Είκοσι μήνες μετά την έναρξη του πολέμου, η Τεχεράνη φαίνεται να αποτελεί πολύ μικρότερη απειλή για τον αραβικό κόσμο. Εν τω μεταξύ, το Ισραήλ μοιάζει όλο και περισσότερο με περιφερειακό ηγεμόνα. 

Εν μέσω αυτών των εξελίξεων, οι Άραβες σύμμαχοι της Ουάσιγκτον και το Ισραήλ βρίσκονται πλέον σε αντίθετα στρατόπεδα σχετικά με τα πλεονεκτήματα μιας νέας πυρηνικής συμφωνίας. Το Ισραήλ εξακολουθεί να βλέπει μια συμφωνία ως σανίδα σωτηρίας για την Ισλαμική Δημοκρατία και προτρέπει αντ' αυτού την κυβέρνηση Τραμπ να αναλάβει στρατιωτική δράση για να καταστρέψει τις πυρηνικές εγκαταστάσεις του Ιράν. Τα κράτη του Κόλπου, αντίθετα, φοβούνται έναν νέο και ενδεχομένως ανεξέλεγκτο πόλεμο στην πόρτα τους και θεωρούν μια διπλωματική επίλυση με την Τεχεράνη ζωτικής σημασίας για την περιφερειακή ασφάλεια και σταθερότητα. Είναι επίσης επιφυλακτικά ως προς τη δημιουργία μιας Μέσης Ανατολής στην οποία το Ισραήλ έχει πλήρη ελευθερία κινήσεων - ακόμη και σε ένα μέλλον στο οποίο η ομαλοποίηση με το Ισραήλ μπορεί να προχωρήσει. Στην προσπάθειά τους να επιτύχουν μια νέα ισορροπία μεταξύ Ισραήλ και Ιράν, τα κράτη του Κόλπου έχουν γίνει πρωταρχικοί παράγοντες στην προσπάθεια του Τραμπ για μια νέα πυρηνική συμφωνία. Μαζί, στοχεύουν να γίνουν το υπομόχλιο μιας αναδιαμορφωμένης περιφερειακής τάξης.

ΒΛΑΒΗ ΠΙΕΣΗΣ

Για να κατανοήσουμε την έκταση της μετατόπισης των κρατών του Κόλπου απέναντι στο Ιράν, είναι σημαντικό να θυμηθούμε την αντίδραση της Σαουδικής Αραβίας και των ΗΑΕ στην πρώτη συμφωνία για τα πυρηνικά μεταξύ ΗΠΑ και Ιράν πριν από μια δεκαετία. Όταν το Ιράν και οι Ηνωμένες Πολιτείες υπέγραψαν το Κοινό Ολοκληρωμένο Σχέδιο Δράσης, ή JCPOA, τον Ιούλιο του 2015, τα κράτη του Κόλπου συμμερίζονταν την ανησυχία του Ισραήλ ότι αυτό θα ενίσχυε την περιφερειακή επιρροή του Ιράν. Εκείνη την εποχή, ο αραβικός κόσμος ακόμη ανάρρωνε από τις λαϊκές εξεγέρσεις κατά τη διάρκεια της Αραβικής Άνοιξης του 2010-11, η οποία είχε ανατρέψει κάποτε ισχυρούς ηγέτες και είχε πυροδοτήσει εμφύλιους πολέμους στη Λιβύη, τη Συρία και την Υεμένη. Το Ιράν είχε επωφεληθεί από την αναταραχή, χαράζοντας μια σφαίρα επιρροής που εκτεινόταν από την Αραβική Χερσόνησο μέχρι το Λεβάντε. Σε ομιλία του ενώπιον του Κογκρέσου των ΗΠΑ τον Μάρτιο του 2015, ο Ισραηλινός πρωθυπουργός Μπενιαμίν Νετανιάχου προειδοποίησε: «Το Ιράν κυριαρχεί πλέον σε τέσσερις αραβικές πρωτεύουσες - τη Βαγδάτη, τη Δαμασκό, τη Βηρυτό και τη Σαναά». Τα αραβικά κράτη του Κόλπου, όπως και το Ισραήλ, ανησυχούσαν ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες, στην προσπάθειά τους για την πυρηνική συμφωνία, αγνοούσαν την αυξανόμενη περιφερειακή απειλή που θέτει η Ισλαμική Δημοκρατία και οι πληρεξούσιοί της. Τον ίδιο μήνα με την ομιλία του Νετανιάχου, η Σαουδική Αραβία ανακοίνωσε ότι ηγείται στρατιωτικής επέμβασης στην Υεμένη εναντίον των Χούθι, της ανταρτικής ομάδας που επεκτείνει τη σφαίρα επιρροής του Ιράν στην Αραβική Χερσόνησο.