Ένας από τους γίγαντες της ευρωπαϊκής σκέψης

Υπάρχουν στιγμές στην ζωή μας που βαραίνουν πολύ και αφήνουν επάνω μας τα σημάδια, που στη συνέχεια τροφοδοτούν την μνήμη και δίνουν περιεχόμενο στην ύπαρξή μας. Έτσι, αυτές οι μέρες που ζήσαμε μαζί με τον Camus, όταν πρωτοήλθε στην Αθήνα, μας χάρισαν ώρες φωτεινές κι αξέχαστες. Όπως εκείνες του Γαλλικού Ινστιτούτου, στην διαλογική συζήτηση που είχα οργανώσει σαν πρόεδρος της Ελληνογαλλικής Πνευματικής Ένωσης, με κεντρικό πρόσωπο τον Camus και θέμα το μέλλον του ευρωπαϊκού πολιτισμού. Σ’ αυτήν την γεμάτη λάμψη, εκπληκτική βραδιά, πρωτόγνωρη στο αθηναϊκό κοινό, η ελληνική διανόηση, που αντιπροσώπευσαν τα πιο τρανταχτά ονόματα (Κωνσταντίνος Τσάτσος, Ευάγγελος Παπανούτσος, Γιώργος Θεοτοκάς, Χατζηκυριάκος-Γκίκας, Φαίδων Βεγλερής, Ανδρέας Εμπειρίκος), στάθηκε δίπλα στον κορυφαίο συγγραφέα και φιλόσοφο, σε ένα ευτυχισμένο, αρμονικό συναπάντημα της γαλλικής με την ελληνική σκέψη. Στην πνευματική αυτή ευωχία, που είχα το δύσκολο έργο να διευθύνω, ακούστηκε ο Camus και γύρω μας φτερούγισε το άνθος της πολιτιστικής Ευρώπης: η πορεία του πολιτισμού, αλλά και η βεβαιότητα πως ο πολιτισμός αυτός με τη σκυτάλη της ελληνικής κληρονομιάς στο χέρι θα συνέχιζε τον δρόμο του με βήμα σταθερό. Το αστραφτερό μυαλό του Camus και ο λόγος του, σπίθα δεξιοτεχνίας και πάθους, κράτησαν πάνω από δύο ώρες σε πνευματική διέγερση ένα πλήθος ακροατών, μέσα και έξω από το Ινστιτούτο.

Σαν άνθρωπος, ο Camus ήταν ένας ενδόστροφος καταπιεσμένος στη ζωή. Πέρασε τα νιάτα του μέσα σε σωματικές και ψυχικές συμφορές, μέσα στη φτώχεια, την αρρώστια και τη φυματίωση, που τον σημάδεψε από τα δεκαεφτά του ήδη χρόνια. Χάρις όμως στην ξεχωριστή πνευματική του ιδιοσυστασία και τη βαθειά του παιδεία, που καθόριζε την ψυχική του πορεία, κατάφερε να ξεφύγει από τις απωθήσεις μιας βαριάς ψυχολογικής καταπίεσης, που ωστόσο του άφησε μια πικρή γεύση της ζωής.

Η πνευματική Γαλλία τον τραβούσε σαν μαγνήτης, ενώ ο μεσογειακός ήλιος, το φως που πρωτοείδε στην Αλγερία και τα μεθυστικά αρώματα της Τίπαζα τον κρατούσαν αιχμάλωτο. Οι ψυχικές προσπάθειες που κατέβαλε για να λυτρωθεί από αυτό το αδιέξοδο άφησαν βαθιές πληγές μέσα του, που τον τυραννούσαν σε όλη του τη ζωή.

Σε κάποια πτυχή της ψυχής του έκρυβε την πίκρα για την χαμένη πατρίδα και ένα συναίσθημα, θα έλεγα, ενοχής, επειδή την άφησε για να αγκαλιάσει την Γαλλία. Έτσι, για να απαλύνει αυτό το συναίσθημα, ετόνιζε σε κάθε ευκαιρία ότι είναι Αφρικανός του Βορρά.