Όταν μια άρνηση φέρει μαζί της και πρόταση-θέση, τότε αποκτά αξία ξεχωριστή. Ο Ουμπέρτο Έκο, καθηγητής Σημειολογίας, μυθιστοριογράφος και δημοσιογράφος, αρνήθηκε να αναλάβει το υπουργείο Πολιτισμού στην Ιταλία, δίνοντας όμως στη δημοσιότητα ένα είδος «μανιφέστου» για ζητήματα πολιτισμού. Το «όχι» του Ουμπέρτο Έκο ερμηνεύτηκε απλά από τον ίδιο: «Καλύτερα να προσπαθώ να βελτιώσω κάτι που ξέρω να κάνω καλά, παρά να ασχολούμαι με κάτι που δεν κατέχω». Η φράση αυτή δεν εξέπληξε όσους γνωρίζουν την πορεία του. Δεν είναι τυχαίο ότι, όταν έγραφε το βιβλίο του «Το νησί της προηγούμενης μέρας», πήγε στα νησιά Φίτζι για να δοκιμάσει ο ίδιος όλα τα συναισθήματα του ήρωά του και προσπάθησε να ξεμάθει να κολυμπά! «Βρήκα ένα εγχειρίδιο κολύμβησης που γράφτηκε στα τέλη του 17ου αιώνα. Εκείνη την εποχή ελάχιστοι άνθρωποι ήξεραν κολύμπι, ούτε καν οι ναυτικοί δεν το θεωρούσαν απαραίτητο. Προσπάθησα λοιπόν να εκτελέσω τις κινήσεις που συνιστούσε το βιβλίο και που ήταν εντελώς παράλογες. Ήπια πολύ νερό! Ως την ημέρα όπου κινδύνευσα να με παρασύρει το ρεύμα, γιατί ήθελα να δω πόση ώρα μπορεί κανείς να αντέξει κολυμπώντας με αυτό τον τρόπο: δεν ήμουν πια σε θέση να γυρίσω πίσω!» Κινδύνευσε να πνιγεί «χάριν του ρεαλισμού», αρνούμενος να διηγηθεί κάτι που δεν το γνώριζε από πρώτο χέρι…
Σε όσους έκαναν λόγο για καθήκον προς την πατρίδα, με αφορμή την άρνηση της υπουργοποίησης, απάντησε μέσω μιας ρήσης του Μπενίτο Μουσολίνι: «Υπερασπίζεσαι την πατρίδα ακόμη και όταν φυλάς ένα μπιτόνι βενζίνη». Αντιπροτείνει, λοιπόν, τη συμπυκνωμένη εμπειρία του από τη ζωή του, την πανεπιστημιακή του καριέρα, τη συγγραφική του ενασχόληση. Με ένα άρθρο του στη «Ρεπούμπλικα» παρουσιάζει τις απόψεις του περί πολιτιστικής δημιουργίας και συντήρησής της. Σαν να λέμε το… «εγχειρίδιο για τον καλό υπουργό Πολιτισμού». Οι θέσεις του θα μπορούσαν να έχουν εξαιρετική παραπομπή και στην ελληνική πραγματικότητα, για ό,τι δεν γίνεται σε θέματα πολιτισμού.
«ΤΟ ΒΗΜΑ», 12.5.1996, Ιστορικό Αρχείο «ΤΟ ΒΗΜΑ» & «ΤΑ ΝΕΑ»
Ξεκινά με μια απορία ο Έκο: Σε τι χρησιμεύει ένα υπουργείο Πολιτισμού; Και εν τέλει τι είναι πολιτισμός; Κατά τη γνώμη του υπάρχουν τρεις κατηγορίες κουλτούρας: η πνευματική κληρονομιά —τα πολιτιστικά αγαθά του παρελθόντος—, η επιστημονική έρευνα και η εκπαίδευση και, τέλος, η «δημιουργία» που χτίζεται καθημερινά — ποιήματα και κείμενα που γράφονται, τραγούδια που ακούγονται από στόμα σε στόμα, φιλοσοφικές συζητήσεις, πινελιές σε ζωγραφιές. Ακριβώς η τελευταία δραστηριότητα, «στις καλές εποχές, δίνει το μεγαλείο σε μια χώρα. Την κάνει φάρο πολιτισμού». Δεν μπορεί, όμως, να λειτουργήσει με κανόνες επιβεβλημένους από το κράτος. Πρέπει να είναι θεμελιωδώς άναρχη και περιπετειώδης υπό τον αστερισμό μόνο ενός υγιούς αγώνα για επιβίωση. «Φαντάζεσθε» —λέει ο Έκο— «έναν υπουργό Πολιτισμού του 1907, που θα έπρεπε να αποφασίσει αν θα ενθαρρύνει τη χρηματοδότηση ενός νεαρού με το όνομα Πικάσο, μόλις είχε ζωγραφίσει τις Δεσποινίδες της Αβινιόν;» Πώς να διακρίνεις τους μεγάλους δημιουργούς προτού καν δημιουργήσουν; Η εγγύηση που πρέπει να υπάρχει από την πλευρά του κράτους είναι η κατοχύρωση της ελεύθερης έκφρασης.