Αντρέι Ταρκόφσκι
Σμιλεύοντας το χρόνο
Μερικά πράγματα δεν χρειάζονται ερμηνείες. Ο Ταρκόφσκι δυσανασχετούσε που στις ταινίες του έψαχναν συμβολισμούς, κρυμμένα νοήματα. Αυτό που έκανε, έλεγε εκείνος, ήταν να σμιλεύει το χρόνο, όπως θα έκανε ένας γλύπτης με το άμορφο υλικό του. Δεν τον ενδιέφερε η πλοκή γιατί δεν το ενδιέφερε ο χρόνος ως περιεχόμενο, αλλά με μία διαφορετική σημασία. Έδινε εικόνα και χρώμα και ήχο και σκηνικά στο βιωμένο χρόνο, έδινε χώρο στη μνήμη, σε ό,τι μας εξανθρωπίζει.
«Το παρόν γλιστρά μέσα από τα χέρια μας και χάνεται σαν άμμος, και μόνο όταν το αναπολούμε αποκτά υλικό βάρος.
Τα δαxτυλίδια του βασιλιά Σολομώντα είχαν το επίγγραμμα “όλα θα περάσουν”. Εγώ, αντίθετα, θέλω να επισύρω την προσοχή στον τρόπο με τον οποίο ο χρόνος, με την ηθική του σημασία, επιστρέφει.
Ο χρόνος δεν χάνεται χωρίς να αφήσει ίχνη, γιατί είναι κατηγορία υποκειμενική, πνευματική· κι ο βιωμένος χρόνος μένει στην ψυχή μας σαν εμπειρία εν χρόνω…»
«Πιστεύω ότι οι πληγές πάντοτε επουλώνονται μέσα από μια πνευματική κρίση. Αυτή η κρίση είναι απόπειρα να βρει κανείς τον εαυτό του, να αποκτήσει νέα πίστη. Είναι ο κλήρος κάθε ανθρώπου που έχει πνευματικούς στόχους. Δεν αποφεύγεται, εφόσον η ψυχή διψά για αρμονία και η ζωή είναι γεμάτη παραφωνία. Αυτή η διχοτόμηση αποτελεί το ερέθισμα για να κινηθούμε, την πηγή του πόνου και ταυτόχρονα της ελπίδας μας, επιβεβαίωση τού πνευματικού μας δυναμικού και βάθους».*
Στις ταινίες, όπως και σε όσα έγραψε και είπε, ο Ταρκόφσκι γυρνάει γύρω από την ίδια ιδέα, τι σημαίνει ο χρόνος να επιστρέφει με την ηθική του σημασία. Όχι σαν γεγονότα, όχι σαν αφήγηση γεγονότων, ο χρόνος επιστρέφει εσωτερικευμένος, ως εγγραφή, με τα σημάδια που αφήνει μέσα μας, σημάδια - ψυχικά ίχνη.Το παρόν, λέει, μόνο όταν το αναπολούμε αποκτάει βάρος. Προσοχή, το παρόν… όχι το παρελθόν… Να αναπολείς το παρόν σημαίνει, ίσως, να αναστοχάζεσαι. Δεν είναι το πέρασμα του χρόνου που γιατρεύει τις πληγές, δεν περνούν επειδή ξεχνάς γιατί τότε συνεχώς επιστρέφουν. Καθώς ο βιωμένος χρόνος αφήνει ίχνη, οι πληγές επουλώνονται μέσα από την απόπειρα να βρει κανείς τον εαυτό του, μια νέα πίστη. Είναι μια εσωτερική διεργασία, προσωπική για τον καθένα, επιβεβαίωση του πνευματικού μας δυναμικού και βάθους.
Εμείς αναζητούμε τη συνέχεια σε μια ροή από γεγονότα, νιώθουμε περισσότερη ασφάλεια σε ένα συναισθηματικό περιβάλλον παρά σε ένα περιβάλλον του πνεύματος. Εκείνος, σε μία διαφορετική προοπτική, αναζητάει τη χαμένη ενότητα, την αρμονία με τη φύση, με τον εαυτό μας, με τους άλλους. Είναι η θεώρησή του απέναντι στην τέχνη και τη ζωή που τον οδήγησε σε μία νέα κινηματογραφική γλώσσα. Η εξωτερική δράση απουσιάζει, τα πλάνα γίνονται αργά και διαρκούν, γίνονται τα ίδια μια εμπειρία χρόνου. Δεν είναι η αισθητική φόρμα που τον ενδιαφέρει καθεαυτή κι ας την προσέχει στην παραμικρή της λεπτομέρεια, κι ας μοιάζει κάθε ξεχωριστό πλάνο με πίνακα ζωγραφικής περίτεχνα φτιαγμένο. Μέσα στην ομορφιά και την αρμονία των εικόνων βλέπει ηθική. Είναι ένα άλλο βλέμμα που μας κάνει να κατανοήσουμε το σινεμά του Ταρκόφσκι σαν κάτι όχι δυσνόητο και δυσερμήνευτο, αλλά στραμμένο στον άνθρωπο.
«Θεωρώ καθήκον μου να ερεθίζω τη σκέψη πάνω σε ό,τι ουσιαστικά ανθρώπινο και αιώνιο έχει κάθε ατομική ψυχή, πάνω σε πράγματα που ο άνθρωπος συνήθως τα προσπερνά, ακόμα και αν εξαρτάται από αυτά η μοίρα του. Ο άνθρωπος είναι απασχολημένος να κυνηγά φαντάσματα και να προσκυνά είδωλα. Στο τέλος όλα καταλήγουν σ’ ένα, και μάλιστα απλό στοιχείο, το μόνο στο οποίο μπορεί να υπολογίζει στη ζωή του: την ικανότητα να αγαπάει. ... Έργο μου είναι να κάνω το θεατή που βλέπει τις ταινίες μου να συνειδητοποιήσει την ανάγκη του να αγαπάει και να τον αγαπούν, να καταλάβει ότι τον καλεί η ομορφιά κοντά της».*
*(Αντρέι Ταρκόφσκι
«Σμιλεύοντας το χρόνο», εκδ. Νεφέλη)
Συνεχίζεται…..
Info: Τις ταινίες του Αντρέι Ταρκόφσκι μπορεί να δει κανείς στο YouTube χάρη στο παλιότερο και ιστορικότερο κινηματογραφικό στούντιο στη Ρωσία, τη Mosfilm, με αγγλικούς υπότιτλους και εξαιρετική ποιότητα εικόνας και ήχου (σε χρονολιγική σειρά). Όλες πλην της «Θυσίας», που ωστόσο είναι και η λιγότερο σπάνια. Οι ταινίες του και άλλο υλικό
