Αφιέρωμα στον Ελία Καζάν: Μεγάλο ταλέντο, μεγάλο αίνιγμα

Είναι ένα από τα σημαντικότερα φετινά κινηματογραφικά αφιερώματα: η τιτάνια ρετροσπεκτίβα στο έργο του Ελία Καζάν. Πρόκειται για την τέταρτη εκδήλωση που διοργανώνει η Ταινιοθήκη της Ελλάδος στo πλαίσιο της πράξης «Η κινηματογραφοφιλία στη Νέα Εποχή», σε συνεργασία με την Fox Entertainment και τον διευθύνοντα σύμβουλο της εταιρείας, Τζιμ Γιαννόπουλο.

Η ταινία με την οποία ανοίγει σήμερα το αφιέρωμα είναι το «Βίβα Ζαπάτα» (1952), ενώ θα παρουσιαστούν συνολικά 15 ταινίες του Ελία Καζάν, 10 από τις οποίες σε αποκατεστημένη μορφή. Πολλές εξ αυτών θα προλογίσουν σκηνοθέτες, κριτικοί κινηματογράφου, συγγραφείς, ψυχαναλυτές, όπως οι Τάσος Γουδέλης, Επαμεινώνδας Θεοδωρίδης, Ελευθερία Δημητρομανωλάκη και Βένια Βέργου, και ο κριτικός του «Βήματος» Γιάννης Ζουμπουλάκης. Θα προβληθεί επίσης το ντοκιμαντέρ «Γράμμα στον Ελία» σε σκηνοθεσία Μάρτιν Σκορσέζε, καθώς και οι ελληνικές ταινίες «1922» του Νίκου Κούνδουρου (1978) και «Νύφες» του Παντελή Βούλγαρη (2004), ως χαρακτηριστικά παραδείγματα επιρροής του Καζάν σε άλλους έλληνες δημιουργούς. Ο Ηλίας Καζαντζόγλου απασχολεί και θα απασχολεί για πάντα τους μελετητές του σύγχρονου κινηματογράφου. Γεννημένος το 1909 στην Κωνσταντινούπολη μεταναστεύει με τους γονείς του αρχικώς στη Γερμανία και στη συνέχεια στις ΗΠΑ, όπου και αποφοίτησε από το Τμήμα Υποκριτικής του Πανεπιστημίου Γέιλ, συνεχίζοντας τις σπουδές του στο Γκρουπ Θίατερ του Λι Στράσμπεργκ. Με τον τελευταίο θα ιδρύσουν από κοινού το Actor's Studio, μέσω του οποίου ο Καζάν επιχείρησε μια ριζική αναδιαμόρφωση της υποκριτικής (και της σκηνοθεσίας της) στον κινηματογράφο, χαρίζοντας στον Μάρλον Μπράντο μερικούς από τους καλύτερους ρόλους της καριέρας του.

ΣΤΟ ΘΕΑΤΡΟ. Αλλά το αστέρι του είχε ήδη λάμψει στο θέατρο, και για την ακρίβεια στο Μπρόντγουεϊ. Και το 1937, έπειτα από μια ήδη επιτυχημένη πορεία ως ηθοποιός, πέρασε και πίσω από τις κάμερες, ως σκηνοθέτης. Βραβεύθηκε με Οσκαρ για τη «Συμφωνία Κυρίων» (1947) και «Το λιμάνι της Αγωνίας» (1954), ενώ στις μεγάλες επιτυχίες του περιλαμβάνονται επίσης οι ταινίες «Λεωφορείον ο Πόθος» (1951), «Ανατολικά της Εδέμ» (1955) και «Αμέρικα, Αμέρικα» (1963). «Ο Καζάν», έλεγε ο Μάνος Χατζιδάκις, «είναι φτιαγμένος από το ίδιο στέρεο υλικό που θυμίζει έναν άλλον Ανατολίτη, τον Αριστοτέλη Ωνάση». Κοινώς, δεν ξέρει πότε να κάνει πίσω. Και το 1950 θα πάρει μια απόφαση που θα «σημαδέψει» τη ζωή του - και πολλών άλλων.

Την ίδια χρονιά ο Ζυλ Ντασσέν ολοκληρώνει τα γυρίσματα του «Η Νύχτα και η πόλη» αλλά το στούντιο τού αρνείται την είσοδο στην αίθουσα του μοντάζ: το σήμα της «Μαύρης Λίστας» είχε σταλεί - ο Καζάν τον είχε «καταδώσει» ως κομμουνιστή, μαζί με άλλους επτά. Από όλα τα θύματά του, ο Ντασσέν προσπάθησε πρώτος να βρει τον δρόμο του στην Ευρώπη, σκηνοθετώντας διαμάντια σαν το «Ριφιφί», μέχρι που η γνωριμία του με τη Μελίνα Μερκούρη θα επαναπροσδιορίσει τόσο την καριέρα του όσο και τον ίδιο. Και για να πούμε την αλήθεια ήταν περισσότερο αυτοεξόριστος, αν και όλοι συμφωνούν πως μετά το «κάρφωμά» του στην Επιτροπή Αντιαμερικανικών Ιδεών από τον Ελία Καζάν (μια προδοσία που ο Ντασσέν δεν συγχώρεσε ποτέ) η καριέρα του στις ΗΠΑ ήταν τελειωμένη. Και δεν ήταν ο μόνος. Το αξιοπερίεργο είναι πως τα ονόματα των «κόκκινων» σκηνοθετών ήταν ήδη γνωστά στους διώκτες! Ο δε Καζάν δεν ήταν πραγματικά υποχρεωμένος να τους κατονομάσει - εκείνη την εποχή, άλλωστε, ήταν πολύ μεγάλο όνομα για να τον βλάψουν. Κι όμως, ο σκηνοθέτης υπερασπίστηκε την επιλογή του μέχρι τέλους. Οχι όμως και από την αρχή: ο Καζάν έσπευσε να δηλώσει στον Τύπο πως ο αρχηγός του FBI, ο Εντγκαρ Χούβερ, τον απείλησε πως αν δεν έδινε ονόματα θα έμπαινε φυλακή. Λίγο αργότερα όμως, όταν πια ο Μακαρθισμός είχε κάνει... φτερά, βγήκε στους «Times» και δήλωσε πως «έπρεπε να αποκαλυφθεί το σχέδιο του διεθνούς κομμουνισμού περί υποταγής του αμερικανικού λαού» καθώς «η μυστικότητα εξυπηρετεί τον κομμουνισμό».

Τιμητικό Οσκαρ

Ηταν το 1999 όταν τελικά ο Καζάν, σε ηλικία 90 ετών, θα παραλάμβανε ένα τιμητικό Οσκαρ - κάποιοι προτίμησαν εκείνη τη βραδιά να δείξουν την αντίθεσή τους. Ο Εντ Χάρις και ο Νικ Νόλτε για παράδειγμα έμειναν καρφωμένοι και αυστηροί στις καρέκλες τους, ενώ ο Γουόρεν Μπίτι και οι Σκορσέζε και Ρόμπερτ ντε Νίρο (που βρίσκονταν δίπλα στον σκηνοθέτη, επί σκηνής) χειροκροτούσαν συγκινημένοι. «Ευχαριστώ την Ακαδημία για το θάρρος και τη γενναιοδωρία της» ακούστηκε να λέει εκείνο το βράδυ. «Μίλησε!» του φώναξαν από κάτω, περιμένοντας μια κάποια απολογία. «Επιτρέψτε μου να ξεγλιστρήσω» τους απάντησε και εξαφανίστηκε στα παρασκήνια αγκαζέ με τον Μάρτιν. Πέθανε τέσσερα χρόνια αργότερά, τον Σεπτέμβριο του 2003.