Ζόι Καζάν - Η εγγονή του Ηλία Καζάν μιλά για τον παππού της και το «Ανατολικά της Εδέμ» στο Netflix

Η εγγονή του ελληνικής καταγωγής σκηνοθέτη καταπιάνεται με το μυθιστόρημα του Τζον Στάινμπεκ, 71 χρόνια μετά την κινηματογραφική μεταφορά του. Η νέα σειρά του Netflix, η οικογενειακή κληρονομιά, ο μακαρθισμός και η προσπάθεια να χαράξει τη δική της διαδρομή.

Τον αποκαλεί «παππού». Ο «παππούς μου» στα ελληνικά. Για τη Ζόι Καζάν, ο Ηλίας Καζάν, ένας από τους σημαντικότερους σκηνοθέτες του αμερικανικού κινηματογράφου και θεάτρου, ήταν πρώτα απ’ όλα ο παππούς της. Ο άνθρωπος που την έπαιρνε από το χέρι για να βγουν βόλτα στον κήπο και την υποδεχόταν στο σπίτι του στο Κονέκτικατ, εκεί όπου το μπρίκι του καφέ – όπως χαρακτηριστικά λέει η ίδια – είχε πάντα μια θέση στην εστία της κουζίνας. Αργότερα μοιραζόταν μαζί του τις θεατρικές ανησυχίες της.

Ο Ελία ή Ηλίας (κατά την ελληνική απόδοση του ονόματός του) Καζάν γεννήθηκε το 1909 στην Κωνσταντινούπολη, από οικογένεια Ελλήνων με καταγωγή από την Καισάρεια της Μικράς Ασίας. Μετανάστευσε με τους γονείς του στις Ηνωμένες Πολιτείες σε ηλικία 4 ετών για να αναδειχθεί σε καθοριστική προσωπικότητα του Μπρόντγουεϊ και του Χόλιγουντ. Στο «Αμέρικα Αμέρικα» (1964) ο Καζάν στράφηκε στις μικρασιατικές ρίζες του, αντλώντας από την ιστορία της οικογένειάς του και την εμπειρία της μετανάστευσης. Η κληρονομιά αυτή καθόρισε εν τέλει και τη σχέση του με την Αμερική.

Για την εγγονή του, το κληροδότημα αυτό δεν ήταν ποτέ απλή υπόθεση. Στη συνέντευξή της στην Άλισον Π. Ντέιβις για το New York Magazine/Vulture, η 42χρονη ηθοποιός και σεναριογράφος μιλά για τον Ελία Καζάν, το βάρος του ονόματός του και τη δική της καλλιτεχνική πορεία.

Πίσω από την διασημότητα

Όταν γεννήθηκε η εγγονή του, το 1983, ο Ελία Καζάν ήταν πάνω από 70 ετών, είχε σταματήσει να σκηνοθετεί και κυρίως έγραφε. Ήθελε πολύ να βρίσκεται κοντά στα εγγόνια του, παρότι ζούσαν σε διαφορετικές ακτές των ΗΠΑ.

«Αγαπούσα τον παππού μου γιατί ήταν κομμάτι της οικογένειάς μας. Ήταν και είναι μοναδικός και για μένα όλα όσα πρέσβευε διαμορφώνουν τον κρίκο της οικογενειακής κληρονομιάς», λέει στη συνέντευξή της, επιχειρώντας να εξηγήσει πόσο δύσκολο είναι να διαχωρίσει τον άνθρωπο που γνώρισε από την ιστορική φυσιογνωμία που εξακολουθεί να προκαλεί αντιπαραθέσεις.

Από μικρή αισθανόταν τη δύναμη του παππού της, προτού καταλάβει τι σήμαινε η φήμη του. Όταν σπούδαζε θέατρο στο Γέιλ, του πήγαινε τα προγράμματα των παραστάσεων στις οποίες συμμετείχε. Θεωρεί εκείνα τα χρόνια πολύτιμα. Ο Ελία Καζάν πέθανε το 2003, πριν ολοκληρώσει τις σπουδές της.

Η ίδια μεγάλωσε στη Σάντα Μόνικα, με τον κινηματογράφο και το θέατρο στην καθημερινότητά της. Οι γονείς της, Νίκολας Καζάν και Ρόμπιν Σουίκορντ, σκηνοθέτες και σεναριογράφοι, έχουν συνδεθεί με ταινίες όπως οι «Μικρές Κυρίες» και η «Ματίλντα». Αναγνωρίζει τα προνόμιά της, αλλά επισημαίνει ότι της μετέδωσαν αξίες πέρα από τη φήμη, τα βραβεία και τα χρήματα.

Το διάσημο επώνυμο, πάντως, δεν έπαψε να τη συνοδεύει. Στο γυμνάσιο, όταν ένας καθηγητής τη ρώτησε αν ο Ελία Καζάν ήταν παππούς της, αιφνιδιάστηκε τόσο ώστε απάντησε αρνητικά.

Η σκιά του μακαρθισμού

Το 1952, ο Ελία Καζάν κατέθεσε ενώπιον της Επιτροπής Αντιαμερικανικών Δραστηριοτήτων της Βουλής των Αντιπροσώπων, κατονομάζοντας οκτώ συναδέλφους του ως κομμουνιστές. Η απόφασή του στιγμάτισε το σπουδαίο του έργο. Για κάποιους υπήρξε ένας μεγάλος δημιουργός που βρέθηκε αντιμέτωπος με ένα κρίσιμο πολιτικό δίλημμα. Για άλλους, ένας καταδότης που συνέβαλε στις διώξεις συναδέλφων του την εποχή του μακαρθισμού.

Η αντιπαράθεση επηρέασε και τον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίστηκαν μεταγενέστερα έργα του. Το «Λιμάνι της αγωνίας» του 1954, με τον Μάρλον Μπράντο στον ρόλο ενός λιμενεργάτη που καταθέτει εναντίον ενός διεφθαρμένου συνδικαλιστή, ερμηνεύτηκε από πολλούς ως προσπάθεια του σκηνοθέτη να δικαιολογήσει τη δική του στάση.

Η Ζόι ήταν 15 ετών όταν, το 1999, ο παππούς της τιμήθηκε με Όσκαρ για το σύνολο της προσφοράς του. Οι έντονες διαμαρτυρίες που περιέβαλαν την τελετή έφτασαν μέχρι το σχολείο της. Συμμαθητές της τη ρωτούσαν αν υπερασπιζόταν τις πράξεις του, ενώ εκείνη δεν είχε ακόμη ξεχωρίσει μέσα της τι σήμαινε «μακαρθισμός».

Ο πατέρας της προσπάθησε να της εξηγήσει τα γεγονότα χωρίς να της επιβάλει μια κρίση. Της είπε ότι ακόμη και η στάση του Ελία Καζάν απέναντι στην απόφασή του είχε μεταβληθεί και ότι πιθανότατα θα άλλαζαν και τα δικά της συναισθήματα στο πέρας του χρόνου. Τότε αισθανόταν κυρίως την ανάγκη να προστατεύσει τον ηλικιωμένο παππού της, με τον οποίο είχε μια τρυφερή σχέση.

Ο σκηνοθέτης Ηλίας Καζάν με αντίτυπα του ημιαυτοβιογραφικού βιβλίου του The Arrangement («Η συμφωνία»), σε εκδήλωση στο βιβλιοπωλείο Brentano’s, στις 6 Φεβρουαρίου 1967. (Φωτογραφία: John Lent/AP)

Ως πρωτοετής στο Γέιλ, η Ζόι Καζάν υποδύθηκε την Άμπιγκεϊλ στις «Μάγισσες του Σάλεμ» του Άρθουρ Μίλερ, τη νεαρή που κατηγορεί ψευδώς άλλους για μαγεία. Η επιλογή του ρόλου είχε μια ιδιαίτερη ειρωνεία: η εγγονή του Ελία Καζάν έπαιζε σε ένα έργο που στηλίτευε τον μακαρθισμό, γραμμένο από έναν πρώην φίλο του παππού της. Η απόφαση του σκηνοθέτη να κατονομάσει συναδέλφους του στην Επιτροπή ΜακΚάρθι είχε οδηγήσει στη ρήξη των δύο ανδρών.

Στα φοιτητικά της χρόνια, μια δημοσιογράφος της πανεπιστημιακής εφημερίδας την προσέγγισε με διαφορετική αφορμή, για να τη ρωτήσει τελικά για τον παππού της. Η Ζόι θυμάται ακόμη την ντροπή που αισθάνθηκε, σαν να είχε κάνει η ίδια κάτι κακό. Τηλεφώνησε στον πατέρα της κλαίγοντας.

Η οικογένεια είχε αναπτύξει έναν άτυπο κώδικα σιωπής. Η αυτοβιογραφία του Ελία Καζάν, «A Life» (1988), είχε αποκαλύψει προσωπικά ζητήματα, προκαλώντας εντάσεις μεταξύ συγγενών. Η Ζόι απέφευγε για χρόνια να τοποθετηθεί δημόσια, εν μέρει για να προστατεύσει την ιδιωτικότητα του πατέρα της και άλλων μελών της οικογένειας.

Μεγαλώνοντας, μελέτησε την ιστορία του και άρχισε να αντιμετωπίζει διαφορετικά τις πολιτικές του επιλογές, εξετάζοντας τις συνθήκες αλλά και τις συνέπειές τους. «Νομίζω ότι αυτή η χώρα απογοήτευσε πραγματικά τον παππού μου και ότι ο παππούς μου απογοήτευσε πραγματικά πολλούς άλλους ανθρώπους», λέει. «Κρίνω πια πιο αυστηρά τις επιλογές του, χωρίς να παύω να τον κατανοώ», προσθέτει βιώνοντας την Αμερική στα χρόνια της πολιτικής του προέδρου Ντόναλντ Τραμπ.

Το βιβλίο που διάβασε στα 15 της

Η Ζόι Καζάν διάβασε το «Ανατολικά της Εδέμ» στα 15 της, πολύ πριν σκεφτεί τη διασκευή, και αισθάνθηκε αμέσως ότι η ιστορία μιλούσε στην καρδιά και στο μυαλό της. «Πολύ πριν ξεκινήσω τη διαδικασία της διασκευής, έλεγα μέσα μου: αυτή η ιστορία είναι δική μου», θυμάται. «Ερωτεύτηκα αυτό το βιβλίο όταν ήμουν έφηβη. Για μένα είχαν μεγάλη σημασία η ιστορία των διαδοχικών γενεών και τα υπαρξιακά ερωτήματα γύρω από την οικογενειακή κληρονομιά. Τι μας παραδίδεται από γενιά σε γενιά; Τι κουβαλάμε μέσα μας; Και πώς συμφιλιωνόμαστε με τις σκοτεινές πλευρές του εαυτού μας;»

Η οικογένειά της συνδεόταν άλλωστε με τον συγγραφέα. Ο Στάινμπεκ και ο Ελία Καζάν έγιναν φίλοι στις αρχές της δεκαετίας του 1950, όταν συνεργάστηκαν ως σεναριογράφος και σκηνοθέτης στο «Viva Zapata!». Ο Στάινμπεκ αναφέρεται στον Καζάν στα ημερολόγια που κρατούσε όσο έγραφε το «Ανατολικά της Εδέμ», ενώ σώζονται και επιστολές που αντάλλασσαν οι σύζυγοί τους.

Όταν η Ζόι ανακάλυψε τον Στάινμπεκ, οι γονείς της την πήγαν κατά μήκος της ακτής της Καλιφόρνιας μέχρι το Σαλίνας, τη γενέτειρά του, όπου εκτυλίσσεται μεγάλο μέρος του μυθιστορήματος. Η πόλη διέφερε από εκείνη που είχε φανταστεί, αλλά το τοπίο και κυρίως το φως θύμιζαν τις περιγραφές του. Θυμάται τον πατέρα της να ακούει συγκινημένος τη φωνή του Στάινμπεκ στο μουσείο του συγγραφέα.

Δεν εγκατέλειψε την ιδέα της διασκευής. Είχε πάντα τον νου της στα πρότζεκτ που ανακοινώνονταν σχετικά με το βιβλίο και στον σύντροφό της, τον ηθοποιό Πολ Ντέινο, έλεγε πάντα ότι το υλικό απαιτούσε τηλεοπτική σειρά.

Το 2019 ο ατζέντης της την ενημέρωσε ότι μια εταιρεία παραγωγής είχε εξασφαλίσει τα δικαιώματα και αναζητούσε σεναριογράφο για μια διασκευή με έμφαση στον χαρακτήρα της Κάθι Έιμς. Ήταν η δουλειά που ονειρευόταν.

Η Ζόι Καζάν με τη Φλόρεν Πιου στο πλατό της σειράς «Ανατολικά της Εδέμ». @Netflix

Επέστρεψε από την Αυστραλία, όπου βρισκόταν για γυρίσματα, και στη διάρκεια της πολύωρης πτήσης ξαναδιάβασε το μυθιστόρημα στο κινητό της, ενώ παράλληλα φρόντιζε τη μικρή της κόρη. Την ημέρα της συνάντησης με τους παραγωγούς φόρεσε ένα αγαπημένο της πουκάμισο της δεκαετίας του 1950, με χάρτη της Καλιφόρνιας. Στη διαδρομή, μέσα στο αυτοκίνητο του πατέρα της, σημείωσε στο πίσω μέρος ενός φακέλου τη βασική δομή μιας σειράς οκτώ επεισοδίων.

Στην παρουσίασή της σχημάτισε το πορτρέτο της οικογένειας Τρασκ σε μια διχασμένη Αμερική, αλλά και τη δική της οικογενειακή ιστορία. Δεν μπορούσε να παρακάμψει το γεγονός ότι το ίδιο έργο είχε μεταφέρει στον κινηματογράφο ο παππούς της.

«Αυτό το βιβλίο ήταν η ιστορία που ένιωθα ότι έπρεπε να αφηγηθώ και να μιλήσω ανοιχτά γι’ αυτό», εξηγεί αναφερόμενη στον παππού της και στην περίπλοκη οικογενειακή κληρονομιά.

Ανατολικά της Εδέμ

Η ταινία του Ελία Καζάν, που κυκλοφόρησε το 1955, επικεντρωνόταν στο τελευταίο μέρος του μυθιστορήματος, στη σχέση των δύο νεαρών αδελφών, Καλ και Άρον Τρασκ, και στη σύγκρουσή τους με τον πατέρα τους. Η ερμηνεία του Τζέιμς Ντιν στον ρόλο του Καλ καθόρισε σε μεγάλο βαθμό την κινηματογραφική ταυτότητα της ιστορίας.

Η Ζόι θέλησε να καλύψει μεγαλύτερο μέρος της αφήγησης, αναδεικνύοντας τη διαδοχή των γενεών και χαρακτήρες που απουσίαζαν ή είχαν περιορισμένη παρουσία στην ταινία.

Η Ζόι Καζάν στα γυρίσματα της σειράς Ανατολικά της Εδέμ. @Netflix

Το μυθιστόρημα του 1952, που ο Στάινμπεκ θεωρούσε το σημαντικότερο έργο του, εκτείνεται σε περισσότερες από 600 σελίδες. Παρακολουθεί τις οικογένειες Τρασκ και Χάμιλτον, κινείται ανάμεσα σε διαφορετικές χρονικές περιόδους και εξετάζει ζητήματα όπως το καλό και το κακό, η ενοχή, η οικογενειακή κληρονομιά και η ελευθερία της επιλογής.

Στην καρδιά του βρίσκεται η βιβλική ιστορία του Κάιν και του Άβελ, αλλά και η έννοια του «timshel», της εβραϊκής λέξης που ο Στάινμπεκ ερμηνεύει ως «μπορείς». Πρόκειται για την ιδέα ότι ο άνθρωπος δεν είναι υποχρεωμένος να επαναλάβει τα σφάλματα των προγόνων του, αλλά μπορεί να επιλέξει διαφορετικά.

Η Καζάν άρχισε να γράφει το σενάριο τον Ιούνιο του 2020, στη διάρκεια της πανδημίας. Εκείνη και ο Πολ Ντέινο μοίραζαν τον χρόνο τους ανάμεσα στη φροντίδα του μωρού τους και στη δουλειά. Χρειάστηκε να πάρει δύσκολες αποφάσεις για τη δομή της σειράς. Η ιστορία της οικογένειας Χάμιλτον περιορίστηκε σημαντικά, παρότι ένας από τους χαρακτήρες της, ο Τομ Χάμιλτον, ήταν ο αγαπημένος της.

Αντίθετα, ανέπτυξε τον Λι, τον κινεζικής καταγωγής χαρακτήρα που εργάζεται στην οικογένεια Τρασκ. Τον υποδύεται ο Χουν Λι και στη σειρά αποκτά πιο αυτόνομη ιστορία, με πλευρές που η δημιουργός θεωρούσε ότι ο Στάινμπεκ είχε αφήσει ανεξερεύνητες.

Δεν επιδίωξε, όπως εξηγεί, να εκσυγχρονίσει τεχνητά το βιβλίο ή να μεταφέρει τις σημερινές πολιτικές αντιλήψεις σε μια παλαιότερη ιστορική περίοδο. Αφαίρεσε, ωστόσο, ρατσιστικές εκφράσεις του πρωτοτύπου και επανεξέτασε τον τρόπο με τον οποίο παρουσιάζονται ορισμένοι χαρακτήρες.

Η Κάθι Έιμς της Φλόρενς Πιου

Η μεγαλύτερη διαφοροποίηση αφορά την Κάθι Έιμς, έναν από τους πιο σκοτεινούς γυναικείους χαρακτήρες της αμερικανικής λογοτεχνίας. Στο μυθιστόρημα παρουσιάζεται ως η προσωποποίηση του κακού. Είναι εκείνη που χειραγωγεί, εξαπατά και καταστρέφει ανθρώπους γύρω της, χωρίς να εμφανίζει τις συνήθεις ηθικές αναστολές.

Η Ζόι Καζάν (αριστερά) και η Φλόρενς Πιου στην πρεμιέρα της σειράς του Netflix «Ανατολικά της Εδέμ», στο ξενοδοχείο Plaza, την Τετάρτη 30 Σεπτεμβρίου 2026, στη Νέα Υόρκη. (Φωτογραφία: Evan Agostini/Invision/AP)

«Η Κάθι δεν έμοιαζε με κανέναν χαρακτήρα που είχα διαβάσει σε όλη μου τη ζωή», λέει η Ζόι Καζάν. Δεν τη θεωρούσε πρότυπο. Την εντυπωσίαζε, όμως, η απόλυτη προσήλωσή της στο προσωπικό της συμφέρον, κάτι που ερχόταν σε πλήρη αντίθεση με το πρότυπο του υπάκουου κοριτσιού με το οποίο είχε μεγαλώσει.

Ξαναδιαβάζοντας το μυθιστόρημα ως ενήλικη, άρχισε να διακρίνει διαφορετικές πλευρές της Κάθι. «Κατά έναν παράξενο τρόπο, ο Στάινμπεκ χάνει τον έλεγχο της Κάθι ως χαρακτήρα και την τιμωρεί γι’ αυτό», παρατηρεί. Θεωρεί ότι ο συγγραφέας, σε ορισμένα σημεία, γίνεται ιδιαίτερα σκληρός μαζί της, ακόμη και μέσα από τις περιγραφές της εξωτερικής της εμφάνισης.

Η προσέγγισή της δεν αποσκοπεί στην αθώωση της ηρωίδας, αλλά στην κατανόηση όσων διαμόρφωσαν τη συμπεριφορά της. Η οπτική της είναι φεμινιστική, χωρίς να επιχειρεί να μετατρέψει την Κάθι σε φεμινιστικό σύμβολο.

Το ζητούμενο ήταν να γίνει ένας τόσο σκληρός και αντιφατικός χαρακτήρας δραματουργικά ενδιαφέρων, χωρίς να αποσιωπηθούν οι πράξεις του. Η ηθοποιός Φλόρενς Πιου την ερμηνεύει με κάθε εκατοστό του σώματός της.

Η σειρά γυρίστηκε στη Νέα Ζηλανδία αντί της Καλιφόρνιας όπου διαδραματίζεται και η ιστορία κυρίως για οικονομικούς λόγους. Η Ζόι Καζάν είχε αρχικά σχεδιάσει οκτώ επεισόδια, αλλά ο προϋπολογισμός επέβαλε τη μείωσή τους σε επτά.

Η προγονική σκιά

Η Ζόι Καζάν απέφυγε για μεγάλο διάστημα να ξαναδεί την ταινία του 1955. Φοβόταν ότι θα επηρέαζε τη δική της προσέγγιση. Την παρακολούθησε τελικά στην πτήση προς τη Νέα Ζηλανδία, λίγο πριν αρχίσουν τα γυρίσματα.

Αντί να αισθανθεί μεγαλύτερη πίεση, ανακουφίστηκε. «Ένιωσα τεράστια ανακούφιση, γιατί σκέφτηκα: Είναι ακόμη λιγότερο πιστή στο βιβλίο απ’ όσο θυμόμουν», λέει. Συνειδητοποίησε πόσο ελεύθερα είχε διασκευάσει ο παππούς της το μυθιστόρημα, περιορίζοντας την αφήγηση σε ένα μικρό μόνο μέρος του. Πολλά από τα στοιχεία που εκείνη αγαπούσε περισσότερο στο βιβλίο απουσίαζαν από την ταινία: ο Λι, η κεντρική παρουσία της Κάθι και η ιστορία των προηγούμενων γενεών.

Αυτό της επέτρεψε να αντιμετωπίσει τη δική της δουλειά όχι ως επανάληψη ή αναμέτρηση με την ταινία του Ελία Καζάν, αλλά ως μια αυτόνομη δημιουργία.

«Σε όλη μου τη ζωή ένιωθα πάνω μου τη σκιά του παππού μου χωρίς να το θέλω. Κι έπειτα χρειάστηκε να εισχωρήσω μέσα της για να κάνω αυτό που πάντα ήθελα», παραδέχεται.

Η σημασία του έργου του Καζάν βέβαια είναι πέρα από τα όρια της οποιασδήποτε λογοτεχνικής διασκευής για το θέατρο ή τον κινηματογράφο. Η εγγονή του σήμερα αναγνωρίζει πόσο βαθιά επηρέασε τον τρόπο εργασίας ηθοποιών και σκηνοθετών στο αμερικανικό θέατρο, χωρίς να αισθάνεται ότι μπορούσε ή όφειλε να τον ανταγωνιστεί.

Η διαδρομή της είχε ήδη ξεχωρίσει με το «Ruby Sparks» (2012), που έγραψε και στο οποίο πρωταγωνίστησε, επιχειρώντας να ξεφύγει από τους στερεοτυπικούς ρόλους όπου την κατέτασσε η βιομηχανία. Σταδιακά στράφηκε περισσότερο στη συγγραφή, αναζητώντας δημιουργική αυτονομία.

Στη συνέντευξη στο Vulture εξηγεί ότι η δουλειά της στην τηλεοπτική εκδοχή του «Ανατολικά της Εδέμ» την άλλαξε και σε προσωπικό επίπεδο. Την έκανε λιγότερο πρόθυμη να καταφεύγει στις προσεκτικές, προστατευτικές απαντήσεις που έδινε παλαιότερα όταν ερωτούνταν για την οικογένειά της. Δεν έχει πάψει να αισθάνεται την ανάγκη να προστατεύει τους δικούς της ανθρώπους, αλλά αναγνωρίζει πλέον ότι μπορεί να μιλήσει για τον παππού της χωρίς να χρειάζεται να υπερασπιστεί κάθε επιλογή του.

Αν υπάρχει μια ουσιαστική σύνδεση ανάμεσα στη δική της ιστορία και στο μυθιστόρημα του Στάινμπεκ είναι ακριβώς αυτή – κατά πόσο κάθε γενιά είναι καταδικασμένη να επαναλαμβάνει τα λάθη της προηγούμενης ή μπορεί να αποφασίσει διαφορετικά για τη δική της ζωή.

Η Ζόι Καζάν δεν αποποιείται την οικογενειακή της ιστορία, ούτε επιχειρεί να την ξαναγράψει. Αναγνωρίζει την ιστορική προσωπικότητα του παππού της, χωρίς να παραβλέπει τις πολιτικές του επιλογές. Και επιστρέφει στο ίδιο βιβλίο που εκείνος μετέφερε στον κινηματογράφο, επιλέγοντας να αφηγηθεί όσα η δική του ταινία είχε αφήσει εκτός.

Με πληροφορίες από New York Magazine/Vulture

Δείτε το τρέιλερ της μίνι σειράς Ανατολική της Εδέμ εδώ