Ο Τζιάνι Ανιέλι και η τέχνη του αβίαστου στυλ

Ο μακροχρόνιος ηγέτης της Fiat υπήρξε ένας από τους ισχυρότερους επιχειρηματίες του κόσμου. Ωστόσο, το όνομά του πέρασε στην ιστορία και για έναν ακόμη λόγο: γιατί καθιέρωσε έναν κώδικα κομψότητας που εμπνέει μέχρι σήμερα τη σύγχρονη ανδρική μόδα.

Βρισκόμουν στο εστιατόριο The Twenty Two στο Λονδίνο όταν ένας εξαιρετικά κομψός κύριος κάθισε στο διπλανό μας τραπέζι. Ηταν από εκείνους τους άνδρες που τραβούν αβίαστα το βλέμμα όχι μόνο κάθε γυναίκας στον χώρο, αλλά και των περισσότερων ανδρών. Σίγουρα όμως θα τραβούσε και το βλέμμα μιας fashionista. Το στυλ του απέπνεε αυτοπεποίθηση, αλλά ταυτόχρονα και μια μυστηριώδη χαλαρότητα. Υπήρχε κάτι επάνω του που ήταν δύσκολο να περιγράψεις: η αύρα του ήταν τόσο cool όσο και καθωσπρέπει, σαν να μην είχε χρειαστεί ποτέ να προσπαθήσει ιδιαίτερα, παρότι κάθε λεπτομέρεια έμοιαζε προσεκτικά μελετημένη.

Εριχνα διακριτικά μερικές ματιές προς την πλευρά του όταν ξαφνικά τον άκουσα να σχολιάζει θετικά το Jimmy Choo minaudière μου με κρύσταλλα και φτερά – κάτι που, ομολογουμένως, δεν θα περίμενα από έναν άνδρα. «Εκτιμώ τα όμορφα πράγματα» μου είπε σαν να διάβασε τη σκέψη μου. Καθώς πιάσαμε κουβέντα, δεν μπόρεσα να αντισταθώ και να μην επισημάνω κι εγώ το δικό του στυλ. «Ισως να είσαι ο πιο chic άνδρας που έχω γνωρίσει ποτέ» ξεστόμισα, μετανιώνοντας αμέσως για την υπερβολική ειλικρίνειά μου. Γιατί να μην μπορώ να είμαι λίγο πιο μυστηριώδης! «Σε ευχαριστώ» απάντησε με ένα ελαφρύ χαμόγελο. «Αλλά μακάρι να είχα έστω το μισό από το στυλ του Τζιάνι Ανιέλι» συμπλήρωσε.

Το όνομα αυτό μου ξύπνησε αμέσως μνήμες. Ο Ανιέλι είναι, άλλωστε, μία από εκείνες τις φιγούρες των οποίων η εικόνα συνεχίζει να κυκλοφορεί στους fashion κύκλους πολύ μετά την εποχή τους: το ρολόι φορεμένο επάνω από το μανίκι του πουκαμίσου, η ατελής γραβάτα, τα γυαλιά ηλίου, η αύρα ενός άνδρα που έμοιαζε εξίσου άνετος μέσα σε μια αίθουσα συνεδριάσεων όσο και στο κατάστρωμα ενός ιστιοπλοϊκού. Γνώριζα ήδη, βέβαια, και δύο μέλη της ευρύτερης οικογένειάς του, τον Λάπο Ελκάν και την Μπιάνκα Μπραντολινί ντ’Αντα, style icons και οι δύο, με τη δική τους, ξεχωριστή ταυτότητα.

Ο «Avvocato» και η τέχνη της «sprezzatura»

Για να καταλάβει κανείς, βέβαια, γιατί το όνομα του Τζιάνι Ανιέλι, είκοσι τρία χρόνια μετά τον θάνατό του, εξακολουθεί να λειτουργεί σαν λέξη-κλειδί ανάμεσα στους πιο καλοντυμένους άνδρες, πρέπει πρώτα να αναλογιστεί τον αντίκτυπό του στον χώρο του στυλ. Γεννημένος στο Τορίνο το 1921 και εγγονός του ιδρυτή της Fiat, ο Ανιέλι ανέλαβε την προεδρία της ιταλικής αυτοκινητοβιομηχανίας το 1966 και παρέμεινε στο τιμόνι της για τρεις δεκαετίες, μετατρέποντας παράλληλα τον εαυτό του σε ένα από τα πιο αναγνωρίσιμα σύμβολα της μεταπολεμικής Ιταλίας.

O Τζιάνι και η Μαρέλα Ανιέλι με φίλους τους στα νερά του Αμάλφι το 1962. © 2012 Mark Shaw

Εγινε ο περίφημος «L’Avvocato», «Ο Δικηγόρος» – λόγω των σπουδών του στη Νομική Σχολή του Πανεπιστημίου του Τορίνο –, ένας βιομήχανος με πολιτική και οικονομική ισχύ, που όμως έμοιαζε γεννημένος για να βρίσκεται πίσω από το τιμόνι ενός αυτοκινήτου, σε ένα ski resort ή επάνω σε ένα ιστιοπλοϊκό κάπου στη Μεσόγειο. Αυτή η διχοτομία ανάμεσα στο επαγγελματικό και το χαλαρό όσο και πολυτελές lifestyle του ίσως να κρύβει μεγάλο μέρος της γοητείας που τον κάνει μέχρι σήμερα, για πολλούς, έναν από τους καλύτερα ντυμένους άνδρες του 20ού αιώνα.

Ελεγχόμενη ατέλεια

Οπως συμβαίνει με τους περισσότερους πραγματικά stylish ανθρώπους, τα βασικά κομμάτια της γκαρνταρόμπας του ήταν αρκετά κλασικά. Πιστός πελάτης του ιστορικού οίκου Caraceni για τα κοστούμια του, ο Ανιέλι αγαπούσε επίσης το γκρι flannel ύφασμα, τα κοστούμια με σταυρωτό κούμπωμα και τα άψογα πουκάμισα, τα οποία επέλεγε συχνά σε απαλές αποχρώσεις του μπλε. Αυτές οι επιλογές θα μπορούσαν εύκολα να τον χαρακτηρίσουν ως έναν ακόμη εξαιρετικά καλοντυμένο βιομήχανο της εποχής και της χώρας του.

Εκείνος όμως ήταν μοναδικός. Μέσα από το προσωπικό του styling φρόντιζε σχεδόν πάντα να διαταράσσει την τελειότητα με συγκεκριμένες μικρές λεπτομέρειες, που γίνονταν εύκολα αντιληπτές, χωρίς όμως να προκαλούν αρκετά ώστε να επικεντρωθεί κάποιος αποκλειστικά σε αυτές. Κάποιες φορές άφηνε τις άκρες του button-down γιακά ξεκούμπωτες ακόμη και όταν φορούσε γραβάτα – τον κόμπο της οποίας άφηνε ελαφρώς εκτός κέντρου. Ηταν, βέβαια, και ο άνδρας που έκανε διάσημη τη συνήθεια να αφήνει τη λεπτή, πίσω πλευρά της γραβάτας να κρέμεται χαμηλότερα από την μπροστινή και πιο φαρδιά. Τα κουμπιά στις μανσέτες των bespoke σακακιών του παρέμεναν επίσης συχνά ανοιχτά.

Με τον γιο του, Εντοάρντο Ανιέλι. Photo by leemage / Bridgeman Images via AFP

Και επειδή ένα πραγματικό style icon προσέχει τα πάντα, από την κορυφή μέχρι και τα νύχια, ούτε τα παπούτσια του έμεναν στην τύχη: σπάζοντας όλους τους «κανόνες», συνδύαζε τα γνωστά κοστούμια του με μοκασίνια, αλλά και με ορειβατικά μποτάκια, μια εξαιρετικά ανορθόδοξη επιλογή για την εποχή.

Η προτίμησή του στα τελευταία είχε αρχικά και πρακτικό χαρακτήρα, καθώς ένας σοβαρός τραυματισμός στο πόδι τού είχε αφήσει μόνιμες δυσκολίες, στην πορεία όμως έγιναν αναπόσπαστο κομμάτι της εικόνας του. Και ενώ όλα αυτά θα μπορούσαν να μοιάζουν παράταιρα επάνω σε οποιονδήποτε άλλο, ο Τζιάνι Ανιέλι τα μετέτρεψε στην προσωπική υπογραφή του.

Τα αντικείμενα που έγιναν σύμβολα

Κανένα αντικείμενο, ωστόσο, δεν συνδέθηκε στενότερα με την εικόνα του όσο το ρολόι που επέμενε να φοράει επάνω από τη μανσέτα του πουκαμίσου του. Δεν είναι απολύτως σαφές πώς ξεκίνησε αυτή η συνήθεια, η οποία έμελλε να γίνει ένα από τα χαρακτηριστικότερα σύμβολα του μύθου γύρω από τον ίδιο: άλλοι τη συνδέουν με τα στενά τελειώματα των πουκαμίσων του, άλλοι με την πρακτική ανάγκη να βλέπει την ώρα χωρίς να ανεβάζει κάθε φορά το μανίκι του. Οποια και αν ήταν η αρχική αιτία, η επίδραση μιας τόσο αντισυμβατικής απόφασης στο ανδρικό στυλ υπήρξε τεράστια.

Φυσικά, ο Ανιέλι διέθετε και μια συλλογή ρολογιών αντάξια του ενδιαφέροντος που προκαλούσε ο τρόπος με τον οποίο τα φορούσε. Ανάμεσα στα θρυλικά κομμάτια της βρισκόταν το εξαιρετικά σπάνιο Patek Philippe World Time ref. 1415 HU σε κίτρινο χρυσό, ένα από τα ρολόγια με τα οποία φωτογραφήθηκε συχνότερα, αλλά και πολύ πιο τολμηρές επιλογές, όπως το ογκώδες Omega Seamaster PloProf και το Hamilton Pulsar, ένα από τα πιο αναγνωρίσιμα και φουτουριστικά για την εποχή ψηφιακά ρολόγια της δεκαετίας του ’70.

Η αντίθεση ήταν σχεδόν ποιητική: ένας άνδρας-σύμβολο, ντυμένος με κοστούμι του οίκου Caraceni, μπορούσε τη μία ημέρα να εμφανιστεί με ένα αριστούργημα της παραδοσιακής ελβετικής ωρολογοποιίας στον καρπό του και την επομένη με ένα ρολόι που έμοιαζε να έχει βγει απευθείας από το μέλλον.

Εξίσου αναγνωρίσιμα ήταν και τα γυαλιά ηλίου του. Μεγάλοι, σκούροι και πιο κλασικοί σκελετοί για ορισμένες περιστάσεις, αλλά και σούπερ μοντέρνες μάσκες που κάλυπταν μεγάλο μέρος του προσώπου του όταν βρισκόταν στο ιστιοπλοϊκό ή στις πίστες του σκι.

Ακόμη και οι αποσκευές του ακολουθούσαν την ίδια φιλοσοφία διακριτικής πολυτέλειας: ο ίδιος υπήρξε γνωστός πελάτης της Valextra, του μιλανέζικου οίκου που έχτισε τη φήμη του επάνω στην άψογη δεξιοτεχνία των δερμάτινων ειδών και στο διακριτικό, σχεδόν ανύπαρκτο branding. Αλλωστε, εκείνος δεν θα το χρειαζόταν. Επάνω σε έναν άνθρωπο σαν τον Ανιέλι, ακόμη και τα πιο διάσημα αντικείμενα έτειναν να μη γίνονται τα ίδια το επίκεντρο, αλλά, αντίθετα, να «λιώνουν» μέσα στη συνολική και τόσο δυνατή εικόνα αυτού που τα φορούσε.

Το ζεύγος Ανιέλι. Photo by leemage / Bridgeman Images via AFP

Αν υποθέσουμε πως τα κοστούμια ήταν εκείνα που φανέρωναν τον τρόπο με τον οποίο ο ιταλός βιομήχανος αντιλαμβανόταν την κομψότητα, ίσως οι διακοπές του αποκάλυπταν καλύτερα τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόταν τη ζωή. Μακριά από τα γραφεία της Fiat, τα Caraceni έδιναν τη θέση τους σε τζιν, μοκασίνια, λευκά παντελόνια, ναυτικά πλεκτά και popover πουκάμισα φορεμένα ανοιχτά στον λαιμό.

Η Μεσόγειος υπήρξε άλλωστε σταθερό κομμάτι της ζωής του. Το 1965, εκείνος και η σύζυγός του, Μαρέλα Ανιέλι, ταξίδεψαν με φίλους στις ελληνικές και τουρκικές ακτές με το ιστιοφόρο «Sylvia», συνδυάζοντας κολύμπι και εξερεύνηση αρχαιολογικών τόπων με εκείνη την κοσμοπολίτικη ανεμελιά που σήμερα μοιάζει σχεδόν κινηματογραφική. Στον ίδιο κόσμο ανήκε και ο φίλος του Σταύρος Νιάρχος, με τον οποίο ο Ανιέλι μοιραζόταν όχι μόνο την αγάπη για τη θάλασσα, αλλά και ένα πραγματικό πάθος για τη συλλογή έργων τέχνης.

Ο άνδρας που αντέγραψε η μόδα

Λένε πως τα πραγματικά είδωλα του στυλ δεν αντιγράφουν τους σχεδιαστές· οι οίκοι μόδας είναι που εμπνέονται από αυτά. Φυσικά, αυτό συνέβη και με τον Τζιάνι Ανιέλι. Ο ίδιος ο Βαλεντίνο Γκαραβάνι, ένας πραγματικός τιτάνας της βιομηχανίας της μόδας, έχει παραδεχθεί πως ακόμη και εκείνος αντέγραψε τον Ανιέλι, υιοθετώντας, μεταξύ άλλων, τη συνήθεια να φοράει το ρολόι του επάνω από τη μανσέτα.

Δεκαετίες αργότερα, ο Μπρουνέλο Κουτσινέλι εξακολουθεί να τον αναφέρει ως ένα από τα μεγάλα πρότυπα της ιταλικής κομψότητας, ενώ η επιρροή του εμφανίζεται ξανά και ξανά στις πασαρέλες. Πρόσφατα, ακόμη και ο Μαξιμίλιαν Ντέιβις, καλλιτεχνικός διευθυντής του οίκου Ferragamo, κοίταξε προς τη νεότητα του Ανιέλι για το menswear του ιταλικού οίκου, ενώ για τη φετινή ανοιξιάτικη συλλογή Zegna ο σχεδιαστής και δημιουργικός διευθυντής Αλεσάντρο Σαρτόρι μελέτησε φωτογραφίες των κομψών ανδρών του Τορίνο των δεκαετιών του 1960 και του 1970, με τον Ανιέλι να αποτελεί αναπόφευκτο σημείο αναφοράς.

Οταν άρχισε να εμφανίζεται με τα σουέτ driving moccasins του Ντιέγκο Ντέλα Βάλε της Tod’s, η δημοτικότητά τους εκτοξεύθηκε, συμβάλλοντας στη δημιουργία του μύθου που αργότερα θα περιέβαλλε τα γνωστά Gommino του οίκου.

Ομως, η μεγαλύτερη επιρροή που άσκησε ο Τζιάνι Ανιέλι δεν κρύβεται σε κάποιο συγκεκριμένο ρούχο ή αξεσουάρ, αλλά μάλλον στον τρόπο σκέψης του γύρω από το ντύσιμο, τον οποίο, αν έπρεπε να βάλουμε σε λέξεις, θα ήταν: μάθε πρώτα άριστα τις βάσεις και τους κανόνες του στυλ και έπειτα βρες τους δικούς σου, ιδιαίτερους τρόπους να τους παραβιάσεις.

H οικογενειακή κληρονομιά

Ισως η πιο ενδιαφέρουσα απόδειξη της κληρονομιάς του Ανιέλι να βρίσκεται μέσα στην ίδια του την οικογένεια. Ο εγγονός του Λάπο Ελκάν δεν πήρε απλώς την αγάπη του για τα όμορφα αντικείμενα, αλλά και κάποια από τα bespoke κοστούμια του παππού του, τα οποία μπορούσε να φορέσει χάρη στις παρόμοιες αναλογίες τους. Το δικό του στυλ, βέβαια, δύσκολα θα μπορούσε να χαρακτηριστεί αντιγραφή.

Αν ο Τζιάνι αγαπούσε το γκρι flannel και το διακριτικό μπλε, ο Λάπο αγκάλιασε το έντονο χρώμα, το βελούδο, τα τολμηρά prints και τα statement γυαλιά ηλίου. Ο διάσημος σχεδιαστής Τομ Φορντ, μάλιστα, τον χαρακτήρισε ως τον πιο chic άνδρα στον κόσμο, αποδίδοντας την επιτυχία ακόμη και των πιο εκκεντρικών επιλογών του στην αυτοπεποίθηση και στο έντονα προσωπικό στυλ του. Επίσης, ίσως δεν είναι τυχαίο που ο Λάπο μετέτρεψε την αγάπη του για τα γυαλιά σε ολόκληρη επιχείρηση, ιδρύοντας τη μάρκα οπτικών Italia Independent.

Ο Αριστοτέλης Ωνάσης, η Τίνα Λιβανού και δεξιά της ο Τζιάνι Ανιέλι.

Και η αίσθηση του στυλ φαίνεται πως διατρέχει περισσότερα από ένα κλαδιά του οικογενειακού δέντρου: η Κριστιάνα Μπραντολίνι ντ’Αντα, αδελφή του Τζιάνι – η οποία πέθανε μόλις τον περασμένο Ιούνιο σε ηλικία 99 ετών –, συγκαταλεγόταν το 1975 στη λίστα «International Best Dressed List Hall of Fame». Η εγγονή της, Μπιάνκα Μπραντολίνι ντ’Αντα, συνέχισε την παράδοση μέσα από μια πολύ πιο boho και θηλυκή εκδοχή της ίδιας αβίαστης κομψότητας, χτίζοντας τη δική της θέση στη μόδα – μάλιστα, παρότι δεύτερα ξαδέλφια με τον Λάπο, υπήρξαν προ ετών ένα από τα πιο προβεβλημένα και λαμπερά ζευγάρια του σύγχρονου ευρωπαϊκού jet set.

Λίγες εβδομάδες αργότερα, η ζωή αποφάσισε να παίξει τα γνωστά της παιχνίδια. Στο Maison Estelle συνάντησα ξανά τυχαία τον ίδιο εξαιρετικά κομψό άνδρα που είχε καθίσει δίπλα μου εκείνο το βράδυ στο The Twenty Two και είχε πυροδοτήσει όλη αυτή την έρευνα γύρω από τον Τζιάνι Ανιέλι. Το βλέμμα μου έπεσε σχεδόν αμέσως στο ρολόι του, φορεμένο, όπως θα περίμενα πλέον, επάνω από το μανίκι του πουκαμίσου του.

«Ο Τζιάνι θα ενέκρινε» του είπα. Με κοίταξε σχεδόν ξαφνιασμένος για μια στιγμή και έπειτα χαμογέλασε με εκείνη τη μικρή, σχεδόν παιδική ικανοποίηση που έχουμε όλοι όταν κάποιος αναγνωρίζει μια λεπτομέρεια που θεωρούσαμε μόνο δική μας. «Το ελπίζω» μου απάντησε.

Είναι αυτή, τελικά, η πραγματική δύναμη ενός style icon; Ο Ανιέλι δεν άφησε πίσω του απλώς φωτογραφίες, κοστούμια και μερικές χαρακτηριστικές στυλιστικές συνήθειες. Αφησε έναν ολόκληρο κώδικα στυλ που, δεκαετίες αργότερα, δύο σχεδόν άγνωστοι μεταξύ τους άνθρωποι μπορούσαν ακόμη να αναγνωρίσουν με ένα μόνο βλέμμα.