«Ο Καβάφης είναι το πρώτο γλυπτό που υπάρχει ανάμεσά μας»

Ο γλύπτης Πραξιτέλης Τζανουλίνος με περιμένει δίπλα στο γλυπτό που φιλοτέχνησε και αναπαριστά τον Κωνσταντίνο Καβάφη να κάθεται σε ένα μπρούντζινο παγκάκι, στην αρχή της Διονυσίου Αρεοπαγίτου, μπροστά στην Ωνάσειο Βιβλιοθήκη, ανάμεσα σε δεκάδες επισκέπτες που κάνουν εκεί μια πρώτη στάση σε μία από τις πιο δημοφιλείς περιπατητικές διαδρομές της Αθήνας, προτού πάρουν τον δρόμο για το Μουσείο της Ακρόπολης και τον Ιερό Βράχο, γνωρίζοντας ή και αναγνωρίζοντας έναν σπουδαίο ποιητή που τιμάται ως μια ζωντανή παρουσία μέσα στην καθημερινότητα της πόλης.

Η κίνηση γύρω απ' το άγαλμα του ποιητή που παριστάνεται να κάθεται γαλήνιος κοιτώντας «ελαφρώς λοξά προς το σύμπαν» –όπως έγραψε το 1919 ο Έντουαρντ Μόργκαν Φόρστερ για τη φωτογραφία του Κ.Π. Καβάφη, την οποία μελέτησε μαζί με άλλες ο γλύπτης– όπως και γύρω απ' τον ειδικά διαμορφωμένο από τον αρχιτέκτονα Γιώργο Παρμενίδη χώρο, δεν σταματά ούτε λεπτό όσο συζητάμε, αποδεικνύοντας την επιτυχημένη ένταξη του έργου στον αστικό ιστό. «Αγαπώ τόσω πολύ τας Αθήνας», έγραφε ο Καβάφης το 1903, και σήμερα μοιάζει να νεύει σε κατοίκους, επισκέπτες και περαστικούς να καθίσουν δίπλα του και να «συνομιλήσουν» μαζί του, έστω για λίγο.

«Όλα οφείλονται στον Καβάφη, όχι στο έργο. Ο Καβάφης είναι η μεγάλη φτερούγα που πάνω της εμείς ταξιδεύουμε».

— Πώς σας φαίνεται που βλέπετε όλον αυτό τον κόσμο γύρω από το έργο σας;
Με έχει εντυπωσιάσει, με έχει αιφνιδιάσει, είναι κάτι που δεν περίμενα να συμβεί σε ένα σύγχρονο έργο, σε μια γλυπτική που γίνεται τώρα, δεν μπορώ να πω τίποτα. Αλλά αυτά όλα οφείλονται στον Καβάφη, όχι στο έργο. Ο Καβάφης είναι η μεγάλη φτερούγα που πάνω της εμείς ταξιδεύουμε.

— Βεβαίως πολλοί από αυτούς που στέκονται και φωτογραφίζονται δεν γνωρίζουν τον Καβάφη. Συναντούν ένα άγαλμα φιλικό, μια εικόνα που ενδεχομένως έχουν συναντήσει και σε άλλες πόλεις. Οπότε, θα ήθελα να μου μιλήσετε για την ιδέα το έργο να είναι προσβάσιμο στους περαστικούς.
Μέχρι τώρα, η γλυπτική είναι τοποθετημένη σε βάθρο. Αυτό είναι ένα έργο μέσα στον κόσμο – αντίστοιχα έργα συναντάμε και σε άλλες πόλεις παγκοσμίως. Στην Αθήνα δεν είχε συμβεί, είναι το πρώτο που έρχεται ανάμεσά μας. Το έθεσε το Ίδρυμα Ωνάση ως προϋπόθεση για να δουλέψουμε και ομολογώ ότι μου φάνηκε κάπως παράξενο, γιατί κι εγώ υπηρετώ μια μεγάλη παράδοση. Συνήθως εμείς οι γλύπτες τα βάζουμε πιο ψηλά τα έργα κι έτσι έχουμε μια καλύτερη εποπτεία τους. Τελικά, το Ίδρυμα είχε δίκιο, το βλέπω τώρα και το χαίρομαι. Ξέρετε, αυτού του είδους η γλυπτική, η οποία είναι βέβαια ένα πορτρέτο, στις μέρες μας έχει λίγο απαξιωθεί.

— Εσείς οι γλύπτες, όταν σας αναθέτουν να κάνετε ένα πρόσωπο που έχει περάσει στη σφαίρα του μύθου, την Κάλλας για παράδειγμα, το άγαλμα της οποίας υπάρχει στον ίδιο πεζόδρομο και έχει επικριθεί πολύ, όπως και η τοποθέτησή του, ή τη Μελίνα, που η προτομή της γειτνιάζει με το γλυπτό του Καβάφη, δεν φοβάστε την κριτική ή τη διάψευση της προσδοκίας;
Ο Καβάφης ο ίδιος λέει «από τη φαντασία έως το χαρτί είναι μεγάλο πέρασμα, είναι επικίνδυνος θάλασσα». Τον ποιητή έφερα στο μυαλό μου, μη λέμε μεγάλα λόγια. Όταν μου ανακοίνωσαν από το Ίδρυμα την απόφασή τους να μου αναθέσουν το έργο, πραγματικά αισθάνθηκα μια ικανοποίηση, αλλά και μια μεγάλη ευθύνη, μια τεράστια δυσκολία. Πάλι από τον Καβάφη, θα σας πω ότι πολλές φορές υπάρχει η τύχη, όμως υπάρχουν και τα τείχη. Υπήρχαν τείχη τεράστια που έπρεπε να ξεπεράσω, γιατί πρόκειται για ένα πορτρέτο ενός ανθρώπου που όλοι τον αναγνωρίζουν και τον έχουν διαβάσει, και στην Ελλάδα και στο εξωτερικό.

— Φαντάζομαι δεν θα μπορούσατε να ξεφύγετε από μια τόσο αναγνωρίσιμη φιγούρα.
Ακριβώς. Όχι μόνο δεν μπορούσα να ξεφύγω, αλλά έπρεπε να κάνω και ένα έργο ζωντανό, όχι «πεθαμένο». Ήθελα να μπορέσω να στοιχειώσω τη ζωή μέσα σε αυτό το έργο, να μη βγει ούτε ως κέρινο ομοίωμα ούτε ως ένα έργο αφηρημένο, να μπορέσω να δώσω μια γλυπτική έκφραση, να αποδώσω αυτό το οποίο νιώθω για τον ποιητή. Αυτό είναι απλό να το λες, δύσκολο να το πραγματοποιήσεις – η κατά τον Καβάφη «επικίνδυνος θάλασσα». Οπότε είπα «δεν μπορώ να κάνω πίσω» και άρχισα να μελετώ το ρούχο, τη στάση του, μέτρησα, έβαλα μοντέλο. Είχα και το φωτογραφικό υλικό που ξέρουμε όλοι, το οποίο πραγματικά μου έδωσε μια εικόνα που έπρεπε να μεταφράσω στη γλώσσα της γλυπτικής. Με όλα αυτά και, φυσικά, και με την ποίησή του μπόρεσα να κάνω το έργο, πάντοτε έχοντας μεγάλες αμφιβολίες.

— Τώρα που το βλέπετε τι σκέφτεστε;
Αυτό το έργο άρχισε το 2020 και τέλειωσε το 2023, οπότε έχω την απόσταση που δίνει ο χρόνος. Το βλέπω και χαίρομαι, μου αφήνει μια αίσθηση ότι κάτι έκανα. Και με χαρά δέχομαι και τον έπαινο, έρχεται ως παράσημο, γιατί έχουν ασπρίσει τα μαλλιά μου σε αυτήν τη δουλειά.

— Ποια είναι η σημασία της γλυπτικής;
Νομίζω ότι εμείς οι Έλληνες έχουμε δίπλα μας τα μεγάλα αριστουργήματα της αρχαιότητας, δεν μπορούμε να αποκοπούμε από αυτή την τέχνη. Από τα κυκλαδικά ειδώλια και τον Φειδία μέχρι τα λαϊκά λιθανάγλυφα της Τήνου, που ήταν ο καμβάς πάνω στον οποίο στήθηκε όλο το νεοελληνικό αφήγημα της γλυπτικής με τους σπουδαίους Τηνιακούς γλύπτες, τον Χαλεπά, τον Φιλιππότη, τον Σώχο. Υπάρχει μια συνέχεια και εγώ έχω αυτήν τη βαριά κληρονομιά που με συνοδεύει, δεν μπορώ να την αρνηθώ. Είμαι από την Τήνο, απ’ όπου ξεκινάει αυτή η παράδοση, και οφείλω να υπηρετήσω αυτή την τέχνη όπως μπορώ.

— Η γλυπτική στην πόλη έχει σημασία κεντρική, πολιτική, απευθύνεται στον πολίτη, έτσι δεν είναι;
Αυτό είναι κάτι πολύ σημαντικό. Νομίζω πως εδώ, στον τόπο μας, μας έχει μείνει η σχέση με το είδωλο. Δεν ξέρω αν σε άλλες χώρες γίνονται τόσα έργα που να αναπαριστούν πρόσωπα, προσωπικότητες, ήρωες. Υπάρχουν σημαντικά έργα Ελλήνων γλυπτών που αποτελούν πολύ καλά δείγματα της νεοελληνικής γλυπτικής.

— Θεωρείτε ότι η Αθήνα είναι μια πόλη με ωραία αγάλματα, σωστά τοποθετημένα;
Όχι, δεν είναι σωστά τοποθετημένα, είναι ατάκτως ερριμμένα. Αυτό το βλέπουμε όλοι. Πάντοτε η γλυπτική ήταν σε συνάρτηση με την αρχιτεκτονική, αν ρίξουμε ένα βλέμμα στην Ακρόπολη το καταλαβαίνουμε. Ήταν τοποθετημένη σωστά, ο γλύπτης με τον αρχιτέκτονα συνεργάζονταν πάντα γιατί πρέπει να δημιουργηθεί ένα μικροκλίμα, ένα περιβάλλον.

Ακριβώς. Εκεί ήθελα να φτάσω, γιατί ο Γιάννης Παππάς ήταν δάσκαλός μου και έμαθα πολλά από εκείνον. Κάνοντας λοιπόν τον Βενιζέλο δίπλα στο Μέγαρο Μουσικής, παρέδωσε στην πόλη μια δουλειά σημαντική, ένα έργο γλυπτικής σε αρμονία με τον χώρο. Πρέπει ο τόπος να δέχεται το έργο, να μην του είναι κάτι ξένο.

— Αν σας ρωτούσα τι είδους τέχνη είναι η γλυπτική, αν είναι μια τέχνη μοναχική, τι θα μου λέγατε;
Η γλυπτική δεν είναι μια τέχνη που κάνει ένας άνθρωπος. Υπάρχουν ομάδες, συνεργάτες στο εργαστήριο, στα χυτήρια. Είναι μια τέχνη που για να υπάρξει έχει προηγηθεί προσπάθεια συλλογική, αλλιώς δεν υπάρχει αποτέλεσμα. Ένας παίρνει το ρίσκο, αλλά είναι σαν ορχήστρα, που βέβαια, αν δεν παίξει καλά, τα ακούει ο μαέστρος.

— Έχετε γεννηθεί στην Τήνο και ζείτε σήμερα εκεί, σε αυτό το νησί που μοιάζει μορφολογικά με ανάγλυφο, με γλυπτό. Σας επηρέασε ο τόπος ώστε να ακολουθήσετε τη γλυπτική;
Πάντα την τρίτη διάσταση σου τη δίνει ο τόπος, αυτά τα βουνά που είναι γραμμένα με τις ξερολιθιές και τονίζουν το ανάγλυφο, με τις εξάρσεις και τις σκιές που δημιουργούν ο ήλιος και το φως. Σχεδόν θες δεν θες γίνεσαι γλύπτης εκεί πέρα.

— Η οικογένειά σας είχε σχέση με τις τέχνες;
Προέρχομαι από οικογένεια αγροτική, αλλά και ο παππούς μου, όταν δεν είχε να κάνει εργασίες στα χωράφια, πελεκούσε το μάρμαρο, το ξύλο, ήταν χειροτέχνης. Στο χωριό μου όλοι οι άνθρωποι δούλευαν με το ξύλο, έφτιαχναν τα εργαλεία τους στα σιδεράδικα, έπιανε το χέρι τους – υπήρχε η χειρονομία και η χειροτεχνία. Έπαιρνα κι εγώ μικρός πηλό από τα χωράφια και έφτιαχνα ανθρωπάκια. Ένας δάσκαλος που είχα μου είπε «εσύ θα πας στον Πύργο, στη Σχολή Καλών Τεχνών» και τον άκουσα και πήγα χωρίς να το πολυσκεφτώ. Μετά ήρθα στην Καλών Τεχνών στην Αθήνα, αρχικά στο προκαταρκτικό και μετά με εξετάσεις στα εργαστήρια. Πέρασα και πήγα στη Γλυπτική, στο εργαστήριο του Γιάννη Παππά.

— Υπάρχουν έργα σας στην Αθήνα που έχουν κλαπεί. Με αυτή την αφορμή θέλω να μιλήσουμε για τους βανδαλισμούς και τις κλοπές των γλυπτών στην πόλη.
Είχα φτιάξει τρεις προτομές, τον Παντελή Χορν, τον Κωστή Μπαστιά και τον Κώστα Ουράνη, που ήταν στον περίβολο του Πνευματικού Κέντρου του Δήμου Αθηναίων, στην Ακαδημίας. Εκλάπησαν, αλλά ευτυχώς έχω τα προπλάσματα. Τώρα βέβαια γίνεται εκεί το μετρό και εύχομαι όταν τελειώσει να γίνει μια σωστή χωροθέτηση, ώστε να αποκτήσει αυτός ο κήπος μια ωραία μορφή – είναι και το άγαλμα του Παλαμά εκεί.

— Γίνατε καθηγητής, διδάξατε στα ΤΕΙ Συντήρηση, μάλιστα ήσασταν στην ομάδα που αποκατέστησε και συντήρησε 100 αγάλματα στην Αθήνα. Πολύ συχνά κακοπαθαίνουν στα χέρια των ανθρώπων αυτά τα αγάλματα, ειδικά αυτά που βρίσκονται μέσα στην πόλη. Από πού ξεκινάει ο βανδαλισμός;
Κάθε έργο που υπάρχει στην πόλη μας κουβαλάει μνήμες, αποτυπώνει πρόσωπα, η γλυπτική είναι ο σκληρός δίσκος της ιστορίας του ανθρώπου. Προτού ακόμα ο άνθρωπος μάθει να γράφει με ένα σκληρό υλικό, από ένα ειδώλιο μπορούμε να βγάλουμε ένα συμπέρασμα για την κοινωνία, την ιστορία. Μας ξεπερνάει σε αντοχή και μένει στους αιώνες. Ειλικρινά δεν μπορώ να γνωρίζω από πού ξεκινάει ο βανδαλισμός, σίγουρα όμως μας δείχνει ότι η γλυπτική κουβαλάει κάτι, ένα φορτίο που γίνεται στόχος. Από τη μια δείχνει ότι η τέχνη αυτή είναι πιο πολύ ένα σύμβολο παρά καλλιτεχνικό έργο, δίνει το σήμα μιας εποχής. Από την άλλη, συγκεντρώνει αυτά τα καμιά φορά άγρια βλέμματα των συνανθρώπων μας χωρίς να φταίει σε τίποτα. Η θέση η δική μου είναι ότι πρέπει να δίνουμε το παράδειγμα, να μην το αφήνουμε έτσι το άγαλμα, να το συντηρούμε, να του δίνουμε χρόνο. Αυτή είναι μια εκπαιδευτική διαδικασία που κάνει τον κόσμο να προσέξει τα γλυπτά χωρίς να υπάρχει ανάγκη επεξήγησης. Πιστεύω ότι το καλό θα νικήσει: η διάθεση να τα προστατεύσουμε υπάρχει, όπως έχουν προχωρήσει και οι μέθοδοι συντήρησης. Έτσι έχουμε πλέον έναν ολόκληρο στρατό από εξαιρετικούς συντηρητές, έτοιμους να επέμβουν και να θεραπεύσουν τις ζημιές, που τους καμαρώνω και διδάσκομαι από αυτούς.

— Τι θα λέγατε για τη γλυπτική σήμερα;
Έχουμε σημαντική σύγχρονη γλυπτική, γλύπτες που και διαπρέπουν στο εξωτερικό και σπουδαία έργα κάνουν. Πιστεύω ότι οι εξωτερικές γραμμές αυτής της τέχνης πρέπει να βγαίνουν από το εσωτερικό ενός ανθρώπου, από το πνεύμα του, αυτό πρέπει να εκφραστεί, ειδικά όταν μιλάμε για ένα άγαλμα που στην ουσία είναι το πορτρέτο κάποιου ανθρώπου. Και ο γλύπτης πρέπει να μπορέσει να εκφράσει αυτό που αισθάνεται για το έργο ενός ανθρώπου χωρίς να αλλάξει τον άνθρωπο, να διατηρήσει μια πιστότητα, ειδικά αν προορίζεται για δημόσιο χώρο.

— Να μιλήσουμε και για την προσωπική σας δουλειά;
Δουλεύω με δύο ενότητες έργων που με πολιορκούν εδώ και πολλά χρόνια, τη θάλασσα και την «Οδύσσεια». Κάνω περιπάτους κάτω από το σπίτι μου στην Τήνο, βρίσκω μικρά κοχύλια που έχουν εντυπωμένο αυτόν τον ρυθμό της θάλασσας με τις σπείρες, την πρώτη γέννηση των πραγμάτων, το αέναο πνεύμα που μεταδίδουν. Τα έχω εκθέσει κατά καιρούς και συνεχίζω.

— Έχετε μια μακρά καριέρα, μεγάλη εμπειρία. Σε ποια εικόνα και σε ποια πρόσωπα και έργα στέκεστε όταν σκέφτεστε την τέχνη σας;
Φαντάζομαι αυτόν τον άγνωστο γλύπτη που είναι σε μια ακρογιαλιά στη Νάξο και με ένα σμυρίγλι τρίβει τα βότσαλα και από το νερό και την πέτρα γίνονται αυτές οι φιγούρες, οι αφαιρετικές, οι υπέροχες. Μπορείς να μη σκεφτείς τους κούρους, τον Φειδία, την ευρωπαϊκή γλυπτική, τα έργα του Φιλιππότη, του Φαληρέα, του Παππά; Έχουμε σπουδαία παραδείγματα, μια βόλτα στο Α΄ Νεκροταφείο το αποδεικνύει. Έχουμε μεγάλη ιστορία στην Ελλάδα, η νεοκλασική γλυπτική είναι η δική μας αναγέννηση, αυτή που η Ευρώπη είχε πεντακόσια χρόνια νωρίτερα. Κάποια στιγμή δεν δίναμε σημασία, αλλά πιστεύω ότι αυτή η περίοδος πρέπει να διαφυλαχθεί, είναι ένας απόηχος της αρχαιότητας, μια τέχνη που την έχουμε μέσα μας. Υπάρχει μια επιστολή του Τσίλερ προς τον Χάνσεν απ’ όταν χτιζόταν η Ακαδημία Αθηνών που του γράφει: «Απορώ πώς αυτοί οι φουστανελάδες έρχονται εδώ και δουλεύουν αυτά τα μάρμαρα σαν να τα ήξεραν από αιώνες». Νομίζω αυτό τα λέει όλα.

Πηγή: lifo