Ο Απόλλωνας, ο Διόνυσος και η Περσεφόνη στον πόλεμο του Ιράν

του Άλαστερ Κρουκ*

Ο Ντόναλντ Τραμπ έδωσε εντολή στις αμερικανικές ένοπλες δυνάμεις να μην εξαπολύσουν νέες επιθέσεις κατά του Ιράν το βράδυ της Παρασκευής, παρά το γεγονός ότι νωρίτερα είχε εγκρίνει μια «μαζική επίθεση τύπου “Πύλες της Κολάσεως”» εναντίον της χώρας.

Οι Ηνωμένες Πολιτείες ζήτησαν πλέον μια νέα, προσωρινή κατάπαυση του πυρός με το Ιράν και επιδιώκουν την επανέναρξη των συνομιλιών στο πλαίσιο του καταρρεύσαντος και ανεσταλμένου Μνημονίου Κατανόησης (MoU). Οι διαβουλεύσεις αναμένεται να επεκταθούν και στην Υεμένη, ενώ ο Τραμπ επιδιώκει να συμπεριληφθεί και η Ανσάρ Αλλάχ (Ansar Allah) ως συμβαλλόμενο μέρος στις διαπραγματεύσεις.

Είναι προφανές ότι ο Τραμπ είναι εξοργισμένος και φοβάται πως ο πόλεμος τρώει την προεδρία του (και την πολιτική του κληρονομιά). Το Ιράν απέρριψε κατηγορηματικά κάθε διαπραγμάτευση καθ’ όλη τη διάρκεια της τελευταίας εβδομάδας και επιβεβαίωσε ότι δεν πρόκειται να ξεκινήσει συνομιλίες υπό οποιεσδήποτε συνθήκες. Με απλά λόγια, γιατί να δεχθεί το Ιράν να δώσει στις ΗΠΑ χρόνο να ανασυνταχθούν και να επανεξοπλιστούν πριν εξαπολύσουν νέο κύμα επιθέσεων, όταν θεωρεί ότι έχει ήδη τις Ηνωμένες Πολιτείες «σε υποχώρηση»;

Επιστροφή σε ένα Μνημόνιο Κατανόησης του οποίου την αξιοπιστία ο ίδιος ο Τραμπ έχει επανειλημμένα υπονομεύσει; Δύσκολο να συμβεί.

Ο Γουίλ Σράιβερ επισημαίνει ότι κυκλοφορούν πληροφορίες σύμφωνα με τις οποίες το Πεντάγωνο πιέζει τον Τραμπ να τερματίσει τον πόλεμο με το Ιράν, καθώς οι Ηνωμένες Πολιτείες φέρεται να έχουν σχεδόν εξαντλήσει τα αποθέματά τους σε πυραύλους αναχαίτισης αεράμυνας και πυραύλους πλήγματος μεγάλης εμβέλειας (stand-off strike missiles). Οι στενότεροι συνεργάτες του Προέδρου ανησυχούν επίσης για το ενδεχόμενο διεύρυνσης του πολέμου στη Μέση Ανατολή, για την αποξένωση βασικών συμμάχων των ΗΠΑ στον Κόλπο, οι οποίοι παραμένουν ευάλωτοι σε περαιτέρω ιρανικές επιθέσεις, καθώς και για την επικείμενη ενεργειακή στενότητα.

«Ελάχιστοι, αν όχι κανείς, από τον στενό κύκλο του Τραμπ πίστευαν ότι το σχέδιο κλιμάκωσης ήταν συνετό», ανέφεραν, σύμφωνα με τους New York Times, δύο πρόσωπα που είχαν ενημερωθεί σχετικά.

«Μια έκθεση που συνέταξε ο Καρλ Μίλερ εξετάζει πώς οι μυστικές επιχειρήσεις προμήθειας και εξαγωγών καυσίμων από τον αμερικανικό στρατό εξαντλούν τα εθνικά αποθέματα ντίζελ και καυσίμων αεροσκαφών, ιδιαίτερα σε μια περίοδο κατά την οποία τα εγχώρια αποθέματα βρίσκονται ήδη σε εξαιρετικά χαμηλά επίπεδα.»

Συνοπτικά, σύμφωνα με τον Μίλερ: «Μεγάλο μέρος αυτών των (μυστικών) εξαγωγών καυσίμων διοχετεύεται μέσω αδιαφανών διαύλων, όπως ο κόμβος μεταφόρτωσης του Ρότερνταμ, όπου ο τελικός στρατιωτικός ή ξένος προορισμός των φορτίων δεν γνωστοποιείται δημόσια. Έτσι, η αμερικανική οικονομία παραμένει εκτεθειμένη στον κίνδυνο ελλείψεων, ενώ οι στρατιωτικές και ξένες επιχειρήσεις —ιδίως εκείνες του Ισραήλ— έχουν προτεραιότητα στην πρόσβαση στα καύσιμα».

Η έκθεση αυτή φαίνεται να συνδέεται με τις δημόσιες παρεμβάσεις των αμερικανικών αρχών στους δείκτες αναφοράς των τιμών του πετρελαίου, με στόχο να καθησυχάσουν τις αγορές ότι δεν υφίσταται κίνδυνος ελλείψεων καυσίμων λόγω της συνεχιζόμενης αποδέσμευσης 172 εκατομμυρίων βαρελιών από τα Στρατηγικά Αποθέματα Πετρελαίου (Strategic Petroleum Reserve – SPR), η οποία ξεκίνησε για να αντισταθμίσει τις διαταραχές στην προσφορά που προκάλεσε η σύγκρουση με το Ιράν.

Παρότι το θεσμοθετημένο ελάχιστο επίπεδο ασφαλείας των Στρατηγικών Αποθεμάτων Πετρελαίου είναι 250 εκατομμύρια βαρέλια (με τα σημερινά αποθέματα να κυμαίνονται γύρω στα 300 εκατομμύρια), προωθείται η αφήγηση ότι η αποδέσμευση μπορεί να συνεχιστεί ακόμη περισσότερο (έως τα 70 εκατομμύρια βαρέλια). Όμως, είναι πράγματι εφικτό;

Ποιο είναι το πραγματικό κατώτατο όριο στο οποίο μπορούν να μειωθούν τα στρατηγικά αποθέματα πετρελαίου; Η απάντηση είναι πιο περίπλοκη από την εικόνα μιας τεράστιας δεξαμενής αργού πετρελαίου με μια συγκεκριμένη στάθμη. Το SPR αποτελείται από πολλές υπόγειες κοιλότητες αποθήκευσης και περιλαμβάνει διαφορετικούς τύπους αργού πετρελαίου, οι οποίοι αντλούνται με διαφορετικούς ρυθμούς. Μάλιστα, ορισμένες από αυτές τις κοιλότητες ενδέχεται να καταρρεύσουν εάν αδειάσουν υπερβολικά. Με λίγα λόγια, κανείς δεν γνωρίζει με βεβαιότητα πόσο χαμηλά μπορούν να πέσουν τα αποθέματα. Όλες οι εκτιμήσεις βασίζονται σε υποθέσεις.

Με τη στρατιωτική επίθεση του Τραμπ να έχει ουσιαστικά αποτύχει, η μόνη οδός επιστροφής στις διαπραγματεύσεις θα ήταν να προσφερθούν εξαρχής ουσιαστικές παραχωρήσεις. Ωστόσο, ακόμη κι αν ο Τραμπ έκανε κάτι τέτοιο, θα τον πίστευε κανείς άραγε; Και θα μπορούσε η ψυχολογική του κατάσταση να αντέξει μια τέτοια, έμμεση ταπείνωση;

Το βασικό εμπόδιο στην επανέναρξη των διαπραγματεύσεων με το Ιράν είναι ότι ο ίδιος και ο στενός του κύκλος αντιλαμβάνονται εντελώς λανθασμένα την πραγματικότητα της χώρας. Φαίνεται να πιστεύουν ότι έχουν απέναντί τους μια αδιάλλακτη και σκληροπυρηνική ηγεσία, ενώ οι περισσότεροι Ιρανοί επιθυμούν μια διέξοδο από την κρίση.

Ισχύει ακριβώς το αντίθετο. Η πολιτική ηγεσία είναι εκείνη που επιδεικνύει πραγματισμό, ενώ η κοινή γνώμη είναι συνολικά πιο αδιάλλακτη, ζητώντας εκδίκηση και αναρωτώμενη γιατί θα έπρεπε καν να υπάρξουν διαπραγματεύσεις.

Ταυτόχρονα, η ομάδα του Τραμπ και οι υποστηρικτές του στο Fox News, σύμφωνα με τον καθηγητή Μάικλ Βλάχος, έχουν εγκαταλείψει την παλαιότερη αμερικανική αντίληψη περί των Ηνωμένων Πολιτειών ως «απελευθερωτικού έθνους» και έχουν υιοθετήσει μια ριζικά μανιχαϊστική εικόνα, σύμφωνα με την οποία:

«Τα “καλά νέα” της Αμερικής έχουν αντικατασταθεί από το διαρκές φάσμα του Κακού και την απειλή της βίας. Οι ιερές λέξεις “Ελευθερία” και “Δημοκρατία”, παρότι εξακολουθούν να επαναλαμβάνονται, έχουν μετατραπεί σε ένα κενό μάντρα. Το αμερικανικό “ευαγγέλιο” δεν αφορά πλέον τη λύτρωση και την εξιλέωση·. Πλέον επικεντρώνεται στην επιβολή και στην τιμωρία. Αυτή η πλήρης ανατροπή συνέβη σχεδόν ακαριαία, μετά την 11η Σεπτεμβρίου και το Γκουαντάναμο.»

Το πρόβλημα, επομένως, αφορά κυρίως τη νοοτροπία. Πώς είναι δυνατόν να διαπραγματευτεί κανείς ή ακόμη και να συνομιλήσει με εκείνον που παρουσιάζεται ως η προσωποποίηση του κακού – όπως χαρακτηρίζει ο Τραμπ τους Ιρανούς;

Φυσικά, δεν είναι δυνατόν. Αυτός ακριβώς ήταν ο σκοπός της παρουσίασης των αντιπάλων με τόσο απόλυτα σκοτεινούς όρους. Αποκλείεται έτσι, κάθε ουσιαστική διαμεσολάβηση και κάθε λύση που θα μπορούσε να εκληφθεί ως ενίσχυση της εξουσίας «ενός από τους πιο μοχθηρούς ανθρώπους στην ιστορία», επικεφαλής «μιας συμμορίας αιμοδιψών κακοποιών». Με αυτόν τον τρόπο, η πολιτική περιορίζεται στην αναζήτηση της απόλυτης κυριαρχίας απέναντι στον «Άλλο».

Η Δύση εκφράζει έναν συγκεκριμένο τρόπο σκέψης, ο οποίος θεωρεί ότι αντιπροσωπεύει την ίδια την ουσία του ανθρώπου. Αυτός ο τρόπος σκέψης, που συχνά χαρακτηρίζεται ως Απολλώνιος, συνδέεται με την πατριαρχία, τον νόμο και μια ιεραρχική, ορθολογική και μηχανιστική αντίληψη του κόσμου, οργανωμένη από την κορυφή προς τη βάση. Αφήνει ελάχιστο χώρο στις ενδιάμεσες καταστάσεις ή στις αποχρώσεις. Τα πράγματα είναι είτε «Α» είτε «μη-Α».

Υπάρχει, όμως, και μια άλλη διάσταση, που συχνά αποκαλείται Διονυσιακή, η οποία εκφράζει την ενεργό δυαδικότητα που διαπερνά τόσο τη φύση όσο και τον άνθρωπο: το αρσενικό και το θηλυκό, την τάξη και την εκστατική υπέρβασή της, την αρετή και την παρακμή. Αυτά τα δίπολα συγκροτούν τους δύο πόλους της ανθρώπινης συνείδησης, οι οποίοι συνυπάρχουν μέσα μας και αλληλοδιαμορφώνονται. Ο διονυσιακός λόγος θα μπορούσε, ίσως, να θεωρηθεί η «σκιά» —ή ακόμη και η εξέγερση— απέναντι στον Απόλλωνα.

Υπάρχει, τέλος, και η Περσεφόνη, η βαθύτερη όψη αυτής της διονυσιακής «σκιάς», που εκφράζει τη χθόνια, θηλυκή διάσταση της ύπαρξης. Εδώ δεν υπάρχει αρσενικός πόλος, αλλά μόνο η θεά που ενσαρκώνει τη γονιμότητα της γης και τη γυναικεία αρχή της αναπαραγωγής, της ανάπτυξης, της φροντίδας και της γνώσης του κάτω κόσμου – της γνώσης που αποκαλείται διαίσθηση. Η Περσεφόνη συμβολίζει τον κυκλικό χαρακτήρα της ζωής: τη φθορά, τον θάνατο και, τελικά, την αναγέννηση.

Η ανθρώπινη συνείδηση, ωστόσο, εκφράζει συνήθως την ανθρώπινη εμπειρία μέσα από μία συγκεκριμένη οπτική. Παρ’ όλα αυτά, όλοι οι πολιτισμοί αντλούν στοιχεία από ολόκληρο το φάσμα αυτών των διαφορετικών συνιστωσών της συνείδησης, τις οποίες κάθε πολιτισμός ενσωματώνει με τον δικό του τρόπο.

Το να σκέφτεται κανείς μέσα σε έναν πολιτισμό σημαίνει να σκέφτεται με έναν συγκεκριμένο τρόπο. Αν όμως ανήκει σε διαφορετικό πολιτισμό, διαφορετική εθνοτική ομάδα ή διαφορετική θρησκεία, τότε και ο τρόπος σκέψης θα διαφέρει. Παρ’ όλα αυτά, όλοι παραμένουμε άνθρωποι.

Έτσι, η αυτοκρατορική αλαζονεία του Τραμπ αρχίζει να έρχεται αντιμέτωπη με το γεγονός ότι ίσως αποδειχθεί εξαιρετικά δύσκολο -ίσως και αδύνατο- να βρεθεί λύση για τη Μέση Ανατολή. Η αποκλειστικά απολλώνια θεώρηση του κόσμου είναι κατ’ ουσίαν ανδροκεντρική και αποκλειστική. Αδυνατεί να κατανοήσει την ετερότητα και στηρίζεται στην ιδέα της εξαιρετικότητας και του προνομίου. Απλώς δεν αναγνωρίζει -ούτε μπορεί να αναγνωρίσει- την ύπαρξη πολλαπλών τρόπων σκέψης.

Οι Ηνωμένες Πολιτείες έχουν χάσει τον πόλεμο. Υιοθετώντας μια τόσο αδιάλλακτη μανιχαϊστική γλώσσα, ο Τραμπ έχει ουσιαστικά αποκλείσει κάθε προοπτική διπλωματικής λύσης. Επιπλέον, με την επέκταση του πολέμου στον Λίβανο, την Υεμένη, τη Συρία και το Ιράκ, έχει περιπλέξει σοβαρά κάθε πιθανή διπλωματική διαδικασία.

Όλα τα μέτωπα είναι αλληλένδετα, αλλά ταυτόχρονα το καθένα έχει τη δική του ξεχωριστή ατζέντα. Επομένως, οποιαδήποτε λύση απαιτεί την αντιμετώπιση ενός πολύπλοκου πλέγματος ζητημάτων και όχι απλώς μιας επιμέρους διαφοράς μεταξύ Ηνωμένων Πολιτειών και Ιράν.

Οι Ηνωμένες Πολιτείες θα αναγκαστούν τελικά να υποχωρήσουν. Ως αποτέλεσμα, το Ιράν θα αναδειχθεί σε περιφερειακή δύναμη, γεγονός που θα ενισχύσει τη Ρωσία και την Κίνα, ενώ η ευρύτερη περιοχή θα προσαρμοστεί σταδιακά σε αυτή τη νέα πραγματικότητα της Δυτικής Ασίας.

*Ο Άλαστερ Κρουκ είναι πρώην Βρετανός διπλωμάτης, ιδρυτής και διευθυντής του οργανισμού Conflicts Forum, με έδρα τη Βηρυτό.