Ο «τριγωνικός εξαναγκασμός» που έγινε αβαντάζ για το Ιράν

Με επιθέσεις εναντίον κρατών του Κόλπου, που είναι στρατιωτικά ευάλωτα και οικονομικά σημαντικά για τις ΗΠΑ, και με τον αποκλεισμό στα Στενά του Ορμούζ το Ιράν καταφέρνει προς το παρόν αν όχι να έχει προβάδισμα, τουλάχιστον να μην χάνει τον πόλεμο. Αν συνεχίσει να αποδίδει ο τριγωνικός εξαναγκασμός, μπορεί να καθορίσει μέχρι και τα όρια της αμερικανικής ισχύος 

Eνώ ο αμερικανός αντιπρόεδρος Τζέι Ντι Βανς κάνει λόγο για «σημαντική πρόοδο» στις συνομιλίες ΗΠΑ- Ιράν και ο πρόεδρος Ντόναλντ Τραμπ συνεχίζει τις διφορούμενες απειλές του κατά της Τεχεράνης, σχεδόν τρεις μήνες μετά την έναρξη του πολέμου είναι αναντίρρητο πως οι Ιρανοί κατάφεραν να διαψεύσουν τις προσδοκίες των ΗΠΑ και του Ισραήλ για μια γρήγορη νίκη. Αφού επέζησε από ένα κύμα στοχευμένων δολοφονιών κατά την πρώτη φάση του πολέμου, το καθεστώς μπόρεσε να αντιστρέψει τις συνθήκες σε βάρος των πολύ ισχυρότερων αντιπάλων του, οδηγώντας την κατάσταση σε ένα είδος αδιεξόδου, όπως συνοψίζει σε ανάλυσή της η Αμάντα Τομπ των New York Times.

Τα Στενά του Ορμούζ τελούν υπό τον έλεγχο των Ιρανών από τα μέσα του Μαρτίου. Οι Ιρανοί κατάφεραν επίσης να περιορίσουν τις επιθέσεις των ΗΠΑ και του Ισραήλ σε ενεργειακές εγκαταστάσεις τους και σχεδόν ανάγκασαν τον αμερικανό πρόεδρο να χαλιναγωγήσει τον Μπενιαμίν Νετανιάχου στον πόλεμό του κατά της (υποστηριζόμενης από την Τεχεράνη) Χεζμπολάχ στον Λίβανο. «Το Ιράν έχει σίγουρα το πάνω χέρι εδώ», δήλωσε, μιλώντας στη νεοϋορκέζικη εφημερίδα, η Νικόλ Γκραγιέφκσι, καθηγήτρια στο Κέντρο Διεθνών Σπουδών του Sciences Po με ειδίκευση στην εξωτερική πολιτική του Ιράν. «Οι ΗΠΑ απλώς πελαγοδρομούν αυτή τη στιγμή», πρόσθεσε, το οποίο, φαινομενικά τουλάχιστον, προκαλεί αναπόφευκτα μια κάποια έκπληξη, και μόνο επειδή οι ΗΠΑ διαθέτουν τις πιο ισχυρές ένοπλες δυνάμεις στον κόσμο.

Το ζήτημα, όμως, είναι πως οι πόλεμοι δεν κρίνονται μόνο στο πεδίο της στρατιωτικής ισχύος, ούτε διεξάγονται ανεξάρτητα από το ευρύτερο γεωπολιτικό περιβάλλον. Ο «τριγωνικός εξαναγκασμός» Για να εξασφαλίσει ένα σημαντικό πλεονέκτημα έναντι του πολύ ισχυρότερου αντιπάλου του, το Ιράν χρησιμοποίησε μια μέθοδο που οι μελετητές της θεωρίας παιγνίων ονομάζουν «τριγωνικό εξαναγκασμό», όπως εξήγησε ο Νταν Σόμπελμαν, καθηγητής στο Εβραϊκό Πανεπιστήμιο της Ιερουσαλήμ, ο οποίος μελετά τις τακτικές αποτροπής του Ιράν. Ο «τριγωνικός εξαναγκασμός» τίθεται σε εφαρμογή μέσω της επίθεσης σε ένα πιο ευάλωτο τρίτο μέρος, το οποίο ασκεί κάποια επιρροή σε έναν κατά πολύ ισχυρότερο εχθρό που δεν γίνεται να αντιμετωπιστεί κατά μέτωπο.

Στην προκειμένη περίπτωση, τα τρίτα μέρη ήταν κυρίως τα κράτη του Κόλπου, τα οποία είναι και στρατιωτικά ευάλωτα και οικονομικά σημαντικά για τις Ηνωμένες Πολιτείες. Οι επιθέσεις του Ιράν εναντίον τους στις αρχές του πολέμου, σε συνδυασμό με την ικανότητά του να θέσει υπό τον έλεγχο του τα Στενά, καταφέρνουν, προς το παρόν, να αποτρέπουν μια αποφασιστική νίκη των Ηνωμένων Πολιτειών και του Ισραήλ. Οπως σημειώνεται στην ανάλυση των New York Times, πρόκειται για μια κατάσταση που θα μπορούσε να έχει μακροπρόθεσμες επιπτώσεις όχι μόνο για την έκβαση της τρέχουσας σύγκρουσης και τον ρόλο του Ιράν στη Μέση Ανατολή, αλλά και για τα όρια της αμερικανικής ισχύος σε άλλα μέτωπα.

Η εφαρμογή

Το Ιράν άρχισε να ασκεί πίεση στα κράτη του Κόλπου λίγο μετά από το ξέσπασμα του πολέμου την 28η Φεβρουαρίου, βάλλοντας κατά πλοίων που διέρχονταν από τα Στενά του Ορμούζ και, κατ’ επέκταση, κλείνοντας πρακτικά το στενό θαλάσσιο πέρασμα από το οποίο διέρχεται το 20% του παγκόσμιου πετρελαίου. Ομως η κρίσιμη στιγμή για την πλήρη εφαρμογή της τακτικής του «τριγωνικού εξαναγκασμού» ήρθε έπειτα από περίπου δυόμισι εβδομάδες. Την 18η Μαρτίου το Ισραήλ βομβάρδισε το κοίτασμα φυσικού αερίου South Pars του Ιράν και η Τεχεράνη αντέδρασε, πλήττοντας με πυραύλους και drones τη βιομηχανική πόλη Ρας Λαφάν του Κατάρ, όπου λειτουργεί ο σημαντικότερος κόμβος φυσικού αερίου στον κόσμο.

Οι Ιρανοί έπληξαν επίσης διυλιστήρια στη Σαουδική Αραβία και στο Κουβέιτ. Αυτή η απάντηση «δημιούργησε μια εξίσωση», σημείωσε ο Νταν Σόμπελμαν από το Εβραϊκό Πανεπιστήμιο της Ιερουσαλήμ. «Εάν το Ισραήλ ή οι ΗΠΑ χτυπούσαν τις ενεργειακές εγκαταστάσεις του Ιράν, το Ιράν θα χτυπούσε τις ενεργειακές εγκαταστάσεις του Κόλπου». Επειτα από λίγες ώρες ο Τραμπ έγραψε στο Truth Social πως η επίθεση του Ισραήλ εξαπολύθηκε δίχως να έχει υπάρξει προηγούμενη συνεννόηση με τις ΗΠΑ. Σημείωσε επίσης πως το Ισραήλ δεν θα έπληττε ξανά το South Pars, εφόσον το Ιράν σταματούσε να επιτίθεται στο Κατάρ. Αν και οι δύο πλευρές συνέχισαν να ανταλλάσσουν πλήγματα, ο Τραμπ είχε θέσει εμμέσως ένα όριο στην κλιμάκωση, γεγονός που άλλαξε  σημαντικά τα δεδομένα.

«Οι Ηνωμένες Πολιτείες και το Ισραήλ απολαμβάνουν μια σχετική προστασία από άμεσες στρατιωτικές επιθέσεις, αλλά τα κράτη του Κόλπου, όπως το Κατάρ και τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα είναι πολύ πιο ευάλωτα», είπε ο ισραηλινός ειδικός. «Το Ιράν κατάφερε να κερδίσει το πλεονέκτημα, χρησιμοποιώντας τους ευάλωτους γείτονές του ως μοχλό πίεσης εναντίον του ισχυρότερου προστάτη τους». Οι βομβαρδισμοί ενεργειακών εγκαταστάσεων κρατών του Κόλπου από το Ιράν εκτόξευσαν τις τιμές του πετρελαίου στο υψηλότερο επίπεδο από την έναρξη του πολέμου, καθιστώντας σαφές ότι περαιτέρω κλιμάκωση θα συνεπαγόταν οικονομικό κόστος και για τις Ηνωμένες Πολιτείες.

Αν και αυτό δεν ήταν αρκετό για να τερματιστεί η σύρραξη, εισήγαγε αυτό που η Νικόλ Γκραγιέφσκι από το  Sciences Po αποκάλεσε «ενδοπολεμική αποτροπή», η οποία ενίσχυσε σημαντικά τη διαπραγματευτική ισχύ του Ιράν. Επειτα από λίγες ημέρες ο Τραμπ ανακοίνωσε ότι οι ΗΠΑ και το Ιράν βρίσκονταν σε διαπραγματεύσεις ενώ την 8η Απριλίου οι δύο πλευρές συμφώνησαν σε κατάπαυση του πυρός, παρότι τα Στενά παρέμεναν κλειστά.

Μακροπρόθεσμες επιπτώσεις 

Η επιτυχής εφαρμογή της τακτικής του «τριγωνικού εξαναγκασμού» από το Ιράν έστρεψε μεγάλο μέρος της προσοχής στο κρίσιμο ζήτημα του ανοίγματος των Στενών και στο πώς θα περιοριστεί ο ιρανικός περιορισμός σε αυτά στο μέλλον. Εως σήμερα οι όποιες ισχυρές πιέσεις στο Ιράν με στόχο την αποκατάσταση της τάξης στα Στενά δεν έχουν φέρει κανένα αποτέλεσμα. Τον Απρίλιο η Ουάσιγκτον επέβαλε τον δικό της αποκλεισμό στα Στενά, δεσμευόμενη να τον διατηρήσει έως ότου το Ιράν και οι Ηνωμένες Πολιτείες να καταλήξουν σε μια βιώσιμη ειρηνευτική συμφωνία. Η κίνηση αυτή άσκησε σίγουρα μεγάλη πίεση στο Ιράν, δεδομένου ότι χρειάζεται τα έσοδα από τις εξαγωγές πετρελαίου ενώ κινδυνεύει να ξεμείνει από αποθηκευτικούς χώρους για το πετρέλαιο που παράγει.

Ωστόσο τα Στενά παραμένουν κλειστά. Στις αρχές του τρέχοντος μήνα ο Τραμπ ανακοίνωσε το «Project Freedom», μια επιχείρηση συνοδείας πλοίων που είχαν εγκλωβιστεί στα Στενά. Επειτα από λίγες ημέρες, όμως, υπαναχώρησε, αφήνοντας περισσότερα από χίλια πλοία εγκλωνισμένα στην περιοχή. «Αυτό, νομίζω, λέει πολλά για την ικανότητα του Ιράν να συγκρατεί και να αποτρέπει τις Ηνωμένες Πολιτείες», δήλωσε ο Νταν Σόμπελμαν από το Εβραϊκό Πανεπιστήμιο της Ιερουσαλήμ. Και όσο το αδιέξοδο παρατείνεται, τόσο αυξάνονται οι πιθανότητες να επιδιώξει το Ιράν να διατηρήσει τουλάχιστον τον μερικό έλεγχο του νευραλγικού θαλάσσιου περάσματος.

«Οσο περισσότερο το Ιράν καταφέρνει να κρατά τη ναυσιπλοΐα όμηρο, τόσο περισσότερο παγιώνεται η πραγματικότητα ότι θα πρέπει να θεωρείται νόμιμος συμμέτοχος και ωφελούμενος από την επαναλειτουργία των Στενών», δήλωσε η Νίτια Λαμπ, ερευνήτρια με ειδίκευση στη διεθνή ασφάλεια στο Chatham House του Λονδίνου Αυτό σημαίνει ότι το Ιράν, παρότι έχει υποστεί ισχυρά πλήγματα στο πλαίσιο του πολέμου, είναι πιθανό να αναδυθεί από αυτόν, έχοντας αποκτήσει ένα πολύτιμο νέο στρατηγικό πλεονέκτημα, καθώς ο έστω και μερικός έλεγχος των Στενών θα αποτελούσε πηγή καταρχάς εσόδων αλλά και γεωπολιτικής ισχύος για το καθεστώς της Τεχεράνης.

Η δυνατότητα του Ιράν να κλείσει ξανά τα Στενά στο μέλλον, εάν βρεθεί σε δύσκολη θέση, θα λειτουργεί ως ένα είδος «ασφαλιστηρίου συμβολαίου» έναντι πιθανών νέων επιθέσεων στο μέλλον. Αυτό το σενάριο αναδεικνύει επίσης μια ευρύτερη και ενδεχομένως πιο μόνιμη αδυναμία στην εξωτερική πολιτική του Τραμπ: το ενδεχόμενο οι ΗΠΑ, παρά την ισχύ τους, να μην είναι τόσο προστατευμένες από αντίποινα όσο συχνά φαίνεται να υποθέτει ο Λευκός Οίκος. Οπως υπογραμμίζεται στο αμερικανικό δημοσίευμα, δεν θα θέλουν ή δεν θα μπορούν όλες οι χώρες να καταφύγουν στον «τριγωνικό εξαναγκασμό» απέναντι σε μια εχθρική υπερδύναμη με τον ίδιο τρόπο. Ωστόσο, μετά το παράδειγμα του Ιράν, περισσότερες ενδέχεται να επιχειρήσουν να το κάνουν.