Πώς ο πόλεμος στο Ιράν ανέτρεψε τις ισορροπίες στον Περσικό Κόλπο

Του Τόμπι Μάτισεν | The Conversation

Τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα (ΗΑΕ) ανακοίνωσαν στις 28 Απριλίου ότι θα αποχωρήσουν από το διεθνές καρτέλ πετρελαιοπαραγωγών του ΟΠΕΚ. Η απόφασή τους αποτελεί το πιο πρόσφατο σημάδι ότι ο πόλεμος στη Μέση Ανατολή δεν έχει βαθύνει μόνο τις αντιπαλότητες μεταξύ του Ιράν και των γειτόνων του στον Κόλπο, αλλά και μεταξύ των ίδιων των κρατών του Κόλπου.

Ιδρυμένος το 1960, ο ΟΠΕΚ αποτελεί μια σπάνια ιστορία επιτυχίας για ένα διεθνή οργανισμό στην περιοχή. Οι πολιτικές του άνοιξαν τον δρόμο, ώστε οι πετρελαιοπαραγωγοί του Κόλπου να αποκτήσουν επαρκή κεφάλαια για να επαναγοράσουν ή να επανεθνικοποιήσουν τους πετρελαϊκούς τους πόρους και να χρηματοδοτήσουν τη θεαματική ανάπτυξη των κρατών τους.

Ο οργανισμός έχει επιβιώσει μέχρι σήμερα από όλες τις μεγάλες επαναστάσεις και πολέμους στην περιοχή – αν και το Κατάρ αποχώρησε το 2019, όταν βρέθηκε υπό αποκλεισμό από τους γείτονές του.

Η Σαουδική Αραβία, ο μεγαλύτερος παραγωγός πετρελαίου στον ΟΠΕΚ, διαθέτει σημαντική επιρροή εντός της ομάδας. Αυτό έχει οδηγήσει σε εντάσεις με τα ΗΑΕ, τα οποία εδώ και καιρό πιέζουν για υψηλότερες ποσοστώσεις παραγωγής για τον εαυτό τους, δεδομένης της πλεονάζουσας παραγωγικής τους ικανότητας. Αυτές οι προσπάθειες δεν απέδωσαν.

Ωστόσο, η απόφαση αποχώρησης από τον ΟΠΕΚ είναι περισσότερο από μια απλή απογοήτευση με τον οργανισμό.

Αν και βρίσκονταν πολύ κοντά στη Σαουδική Αραβία στα μέσα της δεκαετίας του 2010, τα ΗΑΕ τα τελευταία χρόνια έχουν απομακρυνθεί από τον μεγαλύτερο γείτονά τους. Αυτό οφείλεται σε μια σειρά περιφερειακών ζητημάτων, συμπεριλαμβανομένων των διαφορετικών στρατηγικών τους στους πολέμους στην Υεμένη και το Σουδάν, καθώς και των αντίστοιχων σχέσεών τους με το Ισραήλ.

Οι δύο χώρες έχουν επίσης πρόσφατα καταστεί σοβαροί οικονομικοί ανταγωνιστές. Και παρόλο που και τα δύο κράτη έχουν πληγεί έντονα από το Ιράν στον τρέχοντα πόλεμο, η σύγκρουση φαίνεται να έχει επιταχύνει την αντιπαλότητά τους.

Η Σαουδική Αραβία είναι η μεγαλύτερη και πλουσιότερη χώρα στον Κόλπο. Ωστόσο, πολλά από τα οικονομικά της σχέδια απαιτούν πολιτική σταθερότητα και υψηλές τιμές πετρελαίου για να επιτύχουν. Ο πόλεμος ανέδειξε τα όρια της πολιτικής της για προσεκτική προσέγγιση με το Ιράν, καθώς και της συνεργασίας της με τις ΗΠΑ, οι οποίες είναι τόσο στενά ευθυγραμμισμένες με το Ισραήλ. Έτσι, οι Σαουδάραβες ενίσχυσαν τους αμυντικούς δεσμούς τους με το πυρηνικά εξοπλισμένο Πακιστάν.

Οι ενισχυμένοι αυτοί δεσμοί προκάλεσαν δυσαρέσκεια στα ΗΑΕ, τα οποία διατηρούν στενές σχέσεις με την Ινδία. Τα Εμιράτα άσκησαν κριτική στο Πακιστάν κατά τη διάρκεια του πολέμου, καλώντας το Ισλαμαμπάντ να καταδικάσει πιο έντονα το Ιράν – κάτι που δεν είναι εφικτό λόγω του ρόλου του Πακιστάν ως μεσολαβητή στις ειρηνευτικές διαπραγματεύσεις.

Εν μέρει λόγω απογοήτευσης από τη στάση του στον πόλεμο, τα ΗΑΕ ζήτησαν πρόσφατα από το Πακιστάν να αποπληρώσει δάνειο ύψους 3,5 δισ. δολαρίων (2,6 δισ. λιρών). Η Σαουδική Αραβία έσπευσε αμέσως να βοηθήσει, παρέχοντας οικονομική στήριξη στο Πακιστάν.

Η ανακοίνωση των ΗΑΕ για αποχώρηση από τον ΟΠΕΚ συνέπεσε με μια σύνοδο του Συμβουλίου Συνεργασίας του Κόλπου στην πρωτεύουσα της Σαουδικής Αραβίας, το Ριάντ, όπου τα μέλη επιχείρησαν να βρουν κοινό έδαφος σε σχέση με το Ιράν. Αυτό αποτέλεσε σοβαρή προσβολή για τους Σαουδάραβες.

Άλλες τριβές στον Κόλπο

Ο πόλεμος έχει προκαλέσει και άλλες εντάσεις στον Κόλπο αναζωπυρώνοντας, μεταξύ άλλων, παλιές αντιπαραθέσεις μεταξύ των ΗΑΕ και του Ιράν σχετικά με τρία νησιά – το Άμπου Μούσα, το Μεγάλο Τουνμπ και το Μικρό Τουνμπ – τα οποία κατέλαβε το Ιράν την εποχή της ανεξαρτησίας των Εμιράτων από τη Βρετανία το 1971. Τα νησιά αυτά ενισχύουν τη στρατηγική θέση του Ιράν κατά μήκος των θαλάσσιων οδών του Κόλπου.

Τα ΗΑΕ διεκδικούν εδώ και καιρό την κυριαρχία επί των νησιών, ενώ το Ιράν υποστηρίζει ότι αποτελούσαν πάντοτε μέρος της επικράτειάς του. Ο έλεγχος του Ιράν επί των τριών νησιών θεωρείται ότι αποτελεί μέρος μιας μυστικής συμφωνίας μεταξύ της Βρετανίας και του Σάχη του Ιράν γύρω στο 1970, σύμφωνα με την οποία ο Σάχης θα παραιτούνταν από την αξίωση του Ιράν στο Μπαχρέιν σε αντάλλαγμα για τα νησιά.

Αυτή και άλλες ιστορικές συνοριακές διαφορές στην περιοχή, συμπεριλαμβανομένων εκείνων μεταξύ των ΗΑΕ, της Σαουδικής Αραβίας και του Ομάν, παραμένουν από τα πιο ευαίσθητα ζητήματα στη σύγχρονη ιστορία του Κόλπου. Για ένα επερχόμενο βιβλίο σχετικά με την άνοδο των κρατών του Κόλπου, προσπάθησα να αποκτήσω πρόσβαση σε σχετικά έγγραφα του βρετανικού Υπουργείου Εξωτερικών, αλλά πολλά αιτήματα απορρίφθηκαν, καθώς αφορούσαν απόρρητο υλικό από τη δεκαετία του 1960 και παλαιότερα.

Το βόρειο κράτος του Κόλπου, το Κουβέιτ, έχει επίσης πληγεί σοβαρά κατά τη διάρκεια της σύγκρουσης. Εκεί, πολλές επιθέσεις φαίνεται να προήλθαν από σιιτικές πολιτοφυλακές με έδρα το Ιράκ. Οι επιθέσεις αυτές αναβίωσαν τραυματικές μνήμες πολιτικής βίας που συνδεόταν με το Ιράν τη δεκαετία του 1980, καθώς και της εισβολής του Ιράκ το 1990.

Τα κράτη που δεν μπορούν να παρακάμψουν τα κλειστά Στενά του Ορμούζ – όπως το Μπαχρέιν, το Κουβέιτ και το Κατάρ – έχουν υποστεί τη μεγαλύτερη οικονομική ζημία από τον πόλεμο. Για να ισοσκελίσει τον προϋπολογισμό του, το Μπαχρέιν εξαρτάται ήδη από τη βοήθεια πλουσιότερων κρατών του Κόλπου. Τα ΗΑΕ, η Σαουδική Αραβία και το Ομάν, αντίθετα, διαθέτουν τη γεωγραφική δυνατότητα να παρακάμψουν το Ορμούζ.

Το Ομάν, το οποίο ελέγχει τη μία πλευρά των στενών, ενδέχεται να ωφεληθεί μακροπρόθεσμα. Αυτό θα μπορούσε να συμβεί είτε μέσω μιας νέας συμφωνίας με το Ιράν για την επιβολή διοδίων στα πλοία είτε επειδή τα λιμάνια του στην Αραβική Θάλασσα θα αποκτήσουν μεγαλύτερη σημασία – ίσως ακόμη και οδηγώντας σε μια αναβίωση της παλιάς ισχύος του, όταν ήταν σημαντική περιφερειακή δύναμη. Αυτό δεν είναι κάτι που θα ήθελαν να δουν τα γειτονικά ΗΑΕ και η Σαουδική Αραβία.

Η απερίσκεπτη επίθεση ΗΠΑ–Ισραήλ στο Ιράν έχει ανοίξει παλιές ρωγμές, αλλά θα μπορούσε να δημιουργήσει και νέες μεταξύ των κρατών γύρω από τον Κόλπο. Υπονομεύει επίσης τις λίγες εναπομείνασες οδούς περιφερειακής συνεργασίας. Αυτό καθιστά μια ήδη κατακερματισμένη και επικίνδυνη περιοχή ακόμη πιο επικίνδυνη.

*Ο Τόμπι Μάτισεν είναι λέκτορας στις Παγκόσμιες Θρησκευτικές Σπουδές στο Πανεπιστήμιο του Μπρίστολ

Πηγή: infowar