Η επέμβαση στη Βενεζουέλα με συνταγές CIA από τη Χιλή

Στη Χιλή, το 1973, κυριάρχησε η μυστική δράση της CIA για την ανατροπή του εκλεγμένου Σαλβαδόρ Αλιέντε. Στη Βενεζουέλα χρησιμοποιήθηκαν νομικά, οικονομικά και διπλωματικά μέσα που κατέληξαν σε στρατιωτική επιχείρηση και ποινική δίωξη του Μαδούρο. Το υπόβαθρο, ωστόσο, παραμένει κοινό: η επιβεβαίωση του αμερικανικού ελέγχου επί στρατηγικών πόρων στο Δυτικό ημισφαίριο

Η επιχείρηση του Ντόναλντ Τραμπ στη Βενεζουέλα ξύπνησε γνώριμους και ανησυχητικούς συνειρμούς. Επί δεκαετίες οι λατινοαμερικανικές κοινωνίες πίστευαν ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες αντιμετωπίζουν τη Νότια Αμερική ως «αυλή» τους. Η αντίληψη αυτή ανάγεται συνήθως στο Δόγμα Μονρόε του 1823 και στη σαφή διακήρυξη ότι «η Αμερική ανήκει στους Αμερικανούς», μια φράση που έκτοτε χρησιμοποιήθηκε ως άλλοθι για κάθε τύπου επεμβάσεις. Η σύλληψη του Νικολάς Μαδούρο και της συζύγου του, Σίλια Φλόρες, στις 3 Ιανουαρίου αναζωπύρωσε αυτές τις ιστορικές ευαισθησίες, γράφει στους Financial Times ο Σεμπάστιαν Εντουαρντς, καθηγητής Οικονομικών στο UCLA. Αν και ένα σημαντικό κομμάτι της αμερικανικής κοινής γνώμης, ιδίως η πολυπληθής βενεζουελάνικη διασπορά, υποδέχθηκε θετικά την απομάκρυνση του Μαδούρο, οι περισσότερες κυβερνήσεις και πολιτικές ηγεσίες της περιοχής αντέδρασαν έντονα, κάνοντας λόγο για κατάφωρη παραβίαση της εθνικής κυριαρχίας μιας χώρας.

Δεν πρόκειται, βεβαίως, για την πρώτη φορά που η Ουάσινγκτον επιχείρησε να διαμορφώσει πολιτικές εξελίξεις στη Λατινική Αμερική. Το ιστορικό προηγούμενο είναι μακρύ: η ανατροπή του Χακόμπο Αρμπενς στη Γουατεμάλα το 1954, η αποτυχημένη εισβολή στον Κόλπο των Χοίρων στην Κούβα το 1961, η αποστολή αμερικανικών στρατευμάτων στη Δομινικανή Δημοκρατία το 1965, η αμερικανική συνδρομή στον εντοπισμό και τη δολοφονία του Τσε Γκεβάρα στη Βολιβία το 1967, η μακροχρόνια στήριξη των Κόντρας στη Νικαράγουα τη δεκαετία του 1980, καθώς και η εισβολή στον Παναμά και η σύλληψη του Μανουέλ Νοριέγα το 1989. Ωστόσο, σημειώνουν οι Financial Times, το πιο σημαντικό προηγούμενο παραμένει η Χιλή.

Μεταξύ 1970 και 1973 η κυβέρνηση Νίξον κατέβαλε συστηματική προσπάθεια να αποσταθεροποιήσει και τελικά να ανατρέψει τον εκλεγμένο πρόεδρο Σαλβαδόρ Αλιέντε. Ο Αλιέντε, δημοκρατικά εκλεγμένος μαρξιστής, είχε ανεβεί στην εξουσία τον Σεπτέμβριο του 1970. Τρία χρόνια αργότερα ανατράπηκε από πραξικόπημα υπό τον στρατηγό Αουγκούστο Πινοσέτ, με την ενεργή στήριξη της CIA. Στην καρδιά τόσο της υπόθεσης Αλιέντε όσο και της υπόθεσης Μαδούρο βρισκόταν ο έλεγχος στρατηγικών φυσικών πόρων. Το 1971 η Χιλή εθνικοποίησε τα ορυχεία χαλκού, ιδιοκτησίας των αμερικανικών κολοσσών Kennecott και Anaconda, χωρίς να τους δώσει αποζημίωση. Οπως προκύπτει από έγγραφα που ήρθαν αργότερα στη δημοσιότητα, η εξασφάλιση «δίκαιης» αποζημίωσης έγινε βασικός στόχος του προέδρου Νίξον και τους βασικού συμβούλου του Χένρι Κίσινγκερ.

Η χώρα υπέστη μια σκληρή και σε μεγάλο βαθμό αόρατη οικονομική ασφυξία: δάνεια και χρηματοδοτήσεις πάγωσαν, ενώ αμερικανικές εταιρείες αποθαρρύνθηκαν από το να συναλλάσσονται με το Σαντιάγο. Παράλληλα, η CIA έστειλε μερικούς από τους πιο έμπειρους πράκτορές της για να υπονομεύσουν την κυβέρνηση. Μετά το πραξικόπημα, σύμφωνα με τους Financial Times, το καθεστώς Πινοσέτ έσπευσε να συμφωνήσει με τις αμερικανικές εταιρείες και να καταβάλει τα ποσά που απαιτούσαν. Αντίστοιχη τροχιά ακολούθησε και η Βενεζουέλα δεκαετίες αργότερα. Το 2007 ο Ούγκο Τσάβες εθνικοποίησε πετρελαϊκά έργα κοινού ενδιαφέροντος με ξένες εταιρείες, προσφέροντας αποζημιώσεις που οι επενδυτές έκριναν ανεπαρκείς.

Διεθνή διαιτητικά όργανα, συνδεδεμένα με την Παγκόσμια Τράπεζα, έκριναν ότι η χώρα όφειλε περίπου 11 δισ. δολάρια στους κολοσσούς της πετρελαϊκής βιομηχανίας ExxonMobil και ConocoPhillips. Οπως και στη Χιλή, τόσο ο Τσάβες όσο και ο Μαδούρο αρνήθηκαν να συμμορφωθούν, παρουσιάζοντας το ζήτημα ως θέμα εθνικής κυριαρχίας και όχι συμβατικών οικονομικών υποχρεώσεων. Οι ΗΠΑ απάντησαν με κυρώσεις και διπλωματική πίεση, που τελικά κορυφώθηκαν σε ανοιχτή επέμβαση. Οι διαφορές μεταξύ των δύο περιπτώσεων αφορούν κυρίως την τακτική, σχολιάζουν οι Financial Times, και όχι τη στρατηγική. Στη Χιλή κυριάρχησε η μυστική δράση της CIA και η έμμεση ανατροπή.

Στη Βενεζουέλα χρησιμοποιήθηκαν νομικά, οικονομικά και διπλωματικά εργαλεία, που κατέληξαν σε στρατιωτική επιχείρηση και ποινική δίωξη του Μαδούρο. Το υπόβαθρο, ωστόσο, παραμένει το ίδιο: η επιβεβαίωση του αμερικανικού ελέγχου επί στρατηγικών πόρων στο δυτικό ημισφαίριο. Για πολλούς Λατινοαμερικανούς αυτή η ιστορική συνέχεια απλώς επιβεβαιώνει ότι, παρά τις αλλαγές στη ρητορική, η γεωπολιτική λογική της επιβολής ισχύος παραμένει πεισματικά αναλλοίωτη.