Οι αιτίες της σύγκρουσης
Ο Σίλβιο Πονς είναι καθηγητής Σύγχρονης Ιστορίας στη Scuola Normale Superiore της Πίζας. Το ακόλουθο κείμενό του είναι απόσπασμα ομιλίας του για τον πόλεμο στην Ουκρανία και είναι διαθέσιμη στο You Tube.
Οι ευθύνες που ανέλαβε ο πρόεδρος Πούτιν, πραγματοποιώντας μιαν αποτρόπαιη επιλογή, είναι προφανείς σε όλους. Κανένας από τους λόγους που επικαλέστηκε η Μόσχα για να εισβάλει στην Ουκρανία, παραβιάζοντας την εθνική της κυριαρχία και τη διεθνή νομιμότητα, δεν φαίνεται πειστικός και τεκμηριωμένος. Οι ρίζες της σύγκρουσης ανάγονται στη διάλυση της ΕΣΣΔ. Οι σχέσεις που εδραιώθηκαν τότε ανάμεσα στη Ρωσία και στις άλλες χώρες, που ανήκαν προηγουμένως στην αυτοκρατορία, δεν εντάχθηκαν σε ένα ευρύτερο ευρωπαϊκό πλαίσιο, αλλά κατέληξαν σε μιαν ευάλωτη κοινότητα ανεξάρτητων κρατών προορισμένη να έχει λιγοστή τύχη.
Για μια δεκαετία η Ρωσία και η Ουκρανία ακολούθησαν παράλληλες διαδρομές. Ωστόσο, ο κίνδυνος μιας διαίρεσης της Ουκρανίας μεταξύ των πόλων έλξης και επιρροής, που αντιπροσώπευαν η Ευρωπαϊκή Ενωση και η Ρωσία, ήταν ήδη προφανής από τα τέλη του προηγούμενου αιώνα. Οι διαδρομές των δυο χωρών άρχισαν να αποκλίνουν το 2004, όταν η «πορτοκαλί επανάσταση» πυροδότησε στο Κίεβο μια δημοκρατική ώθηση από τα κάτω, που θύμιζε το μακρύ κύμα του 1989 και συνεπαγόταν μια τάση προς τον εξευρωπαϊσμό της χώρας. Οι συνέπειες ήταν η αποδυνάμωση των ρωσόφιλων συνιστωσών στις ηγετικές τάξεις της Ουκρανίας και η έναρξη μιας ισχυρής πόλωσης και πολιτικής αστάθειας. Στο μεταξύ, η άνοδος του Πούτιν στην εξουσία είχε επιφέρει ένα ημιαυταρχικό σφίξιμο των λουριών.
Οι «συμφωνίες του Μινσκ», που προέβλεπαν την αυτονομία των ανατολικών περιοχών της Ουκρανίας, ήταν μάλλον μια ανακωχή παρά μια αληθινή λύση και άφηναν περιθώριο για έναν έρποντα εμφύλιο πόλεμο. Είναι δύσκολο να υποστηρίξουμε ότι, στα οχτώ χρόνια που πέρασαν από τότε, κάποια από τις δυο πλευρές αναζήτησε αληθινά τον δρόμο μιας ειρήνευσης. Η στρατηγική του Πούτιν σήμερα αρνείται οποιανδήποτε νομιμότητα στην ύπαρξη της Ουκρανίας ως έθνους-κράτους, με μια νέα αντι-λενινιστική πολεμική, που απορρίπτει τις αρχές εθνικής αυτοδιάθεσης, τις οποίες υποδεικνύει μάλιστα ως αιτία διάλυσης της ΕΣΣΔ. Η αναφορά σε ένα εξιδανικευμένο παρελθόν χρησιμεύει έτσι στη δημιουργία του περιγράμματος μιας πολιτικής κουλτούρας, διακριτής από την κομμουνιστική κληρονομιά, ή μάλλον από εκείνα που μπορούσαν να είναι τα προοδευτικά στοιχεία αυτής της κληρονομιάς, με εξαίρεση τον αναγκαίο δεσμό με τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, που εκδηλώνεται με τις κατηγορίες για νεοναζισμό, οι οποίες στρέφονται εναντίον του ουκρανικού εθνικισμού και βέβαια αγγίζουν μιαν ευαίσθητη χορδή του ρωσικού πληθυσμού.
Η πολεμική του Πούτιν υπονοεί μάλλον ένα αυτοκρατορικό παρελθόν ως πνευματικό χώρο του ρωσικού έθνους –είναι λόγια του Πούτιν–, που παρουσιάζεται ως αξίωμα χρησιμοποιούμενο εναντίον της ιδέας μιας ιστορικότητας των εθνικών ταυτοτήτων και εναντίον της αρχής της οικουμενικότητας της δημοκρατίας. Ο Πούτιν δεν παρέλειψε να αναφερθεί στα συνήθη επιχειρήματα για την εθνική ασφάλεια και την απειλή της επέκτασης του ΝΑΤΟ στην Ανατολή. Αυτή η αντίληψη απορρίπτεται συχνά από τη Δύση ως προσχηματική, αλλά, πριν ακόμα από την άνοδο του Πούτιν στην εξουσία, υπήρχε στη Ρωσία μια αρνητική θεώρηση της επέκτασης του ΝΑΤΟ. Πρέπει να θεωρήσουμε τον Πούτιν σαν έναν νέο Στάλιν που θέλει να ανασυγκροτήσει την ΕΣΣΔ; Ή σαν έναν νέο Χίτλερ που ονειρεύεται να κατακτήσει και να υποτάξει την Ευρώπη; Αυτές οι επιφανειακές ερμηνείες συμβάλλουν μόνο στη σύγχυση των ιδεών.
Το σχέδιο του Πούτιν δεν είναι εντελώς τρελό. Εγκατέλειψε την αρχική ιδέα της συνεργασίας με τις Βρυξέλλες, για να οικοδομήσει έναν ευρύτερο ευρασιατικό χώρο με κέντρο τη Μόσχα. Πρώτη φορά όμως ο Πούτιν μπήκε στον δρόμο ενός επικίνδυνου τυχοδιωκτισμού. Η μεταψυχροπολεμική εποχή δεν υπήρξε ποτέ ειρηνική για τη Ρωσία και η στρατιωτικοποίηση της χώρας αποδυνάμωσε την κοινωνία των πολιτών. Η πορεία εκδημοκρατισμού της Ουκρανίας αντιμετωπίστηκε σαν ένας κίνδυνος δημοκρατικής «μόλυνσης», γεννώντας την παράνοια της απώλειας ελέγχου και της πέμπτης φάλαγγας, που μετέτρεψε τον ρωσικό πολιτικό χώρο από περιορισμένη δημοκρατία σε καθεστώς που φυλακίζει τους αντιπολιτευόμενους και σε ανελεύθερο μοντέλο. Η αυτόματη σύνδεση της διεύρυνσης της Ευρωπαϊκής Ενωσης με την επέκταση του ΝΑΤΟ στην Ανατολή δεν λειτούργησε αποτρεπτικά. Αντίθετα, μάλιστα, τροφοδότησε εχθρικές αντιδράσεις τις οποίες η Δύση αγνόησε, δημιουργώντας πέραν των άλλων τις προϋποθέσεις για μια στρατηγική συμμαχία Ρωσίας και Κίνας, που μπορεί να αλλάξει ριζικά την παγκόσμια τάξη.
Ο πόλεμος του Πούτιν είναι μια επίθεση στη δημοκρατία, αλλά πόσο μας βοηθάει να παρουσιάζουμε έναν κόσμο διαιρεμένο ανάμεσα σε δημοκρατίες και σε αυταρχικά καθεστώτα; Θα πρέπει να θυμόμαστε ότι η επίθεση στις δημοκρατίες έρχεται και από το εσωτερικό τους γεννώντας παράδοξα: μεταξύ των πιο σκληρών εχθρών του Πούτιν εμφανίζεται η Πολωνία, μια χώρα που έχει μη φιλελεύθερη κυβέρνηση, και μεταξύ των φίλων του εμφανίζεται ο Τραμπ, που ενδέχεται να νικήσει στις προσεχείς εκλογές. Κανείς δεν πρέπει να έχει αμφιβολίες για την καταδίκη του Πούτιν ως επιτιθέμενου. Αλλά ο πόλεμος στην Ουκρανία φωτίζει και μια πολύ διαφορετική πραγματικότητα: τα ειρηνικά όνειρα μιας παγκοσμιοποίησης χωρίς πολιτική και ενός κόσμου πλασμένου κατ’ εικόνα της Δύσης, που διαδόθηκαν μετά το τέλος του Ψυχρού Πολέμου, έγιναν καπνός.
◾️ Ο Σίλβιο Πονς είναι πρόεδρος του Ιδρύματος Γκράμσι και συγγραφέας πολλών έργων για τον σοβιετικό και τον ιταλικό κομμουνισμό. Εχει επίσης επιμεληθεί την έκδοση του δίτομου συλλογικού έργου «Dizionario del comunismo nel XX secolo» (Einaudi, 2006)